Κατ’ αρχάς, και πιο άμεσα, η Κίνα, ως η αναδυόμενη νέα υπερδύναμη, ανατρέπει τις γεωπολιτικές ισορροπίες του μονοπολικού κόσμου που είχαν διαμορφωθεί μετά το 1989 και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Η αμερικανική ηγεμονία στηρίζεται πλέον μόνο στη στρατιωτική υπεροχή ενώ έχει ήδη υπονομευτεί στο οικονομικό επίπεδο.

τα επακολουθα αυτής της ανατροπής είναι ανυπολόγιστα: στο οικονομικό πεδίο, ο μηχανισμός της παγκοσμιοποίησης μεταβάλλεται σε θανάσιμη παγίδα για τη Δύση και ιδιαίτερα τις ΗΠΑ. Και αυτό όχι διότι απέτυχε, αλλά ακριβώς επειδή «πέτυχε». Πράγματι, η μεταφορά των επενδύσεων και της βιομηχανικής παραγωγής στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, και κατ’ εξοχήν στην Κίνα, που ανεδείχθη σε βασική στρατηγική της Δύσης και των πολυεθνικών για να ξεπεράσουν την κρίση της δεκαετίας του 1970, οδήγησε, εν τέλει, σε μεταφορά του επικέντρου της οικονομικής συσσώρευσης από τη Δύση στην Ανατολή. Η Δύση έπαψε να είναι το εργαστήρι του κόσμου. Και μπορεί οι δυτικές πολυεθνικές να αποκόμισαν μυθώδη κέρδη από τις επενδύσεις τους στην Κίνα (από τις 500 μεγαλύτερες δυτικές επιχειρήσεις οι 480 έχουν επενδύσεις και συμφέροντα σε αυτήν), αλλά οι περισσότερες δυτικές οικονομίες βυθίζονται στην κρίση και την ανεργία. Όσο για τις ΗΠΑ, έχουν ήδη ένα τεράστιο εμπορικό έλλειμμα –μόνο με την Κίνα ξεπερνάει τα 160 δισ. δολάρια– έλλειμμα που καλύπτεται από τις επενδύσεις χαρτοφυλακίου της Κίνας στις ΗΠΑ. Οι ΗΠΑ διατηρούν το επίπεδο της οικονομικής τους δραστηριότητας, εξαρτημένες από τους πιστωτές τους, την Κίνα, την Ιαπωνία και την Ευρώπη.

Δηλαδή η παγκοσμιοποίηση απέδωσε, η τιμή των βιομηχανικών προϊόντων μειώνεται, αλλά η Δύση θα υποχρεωθεί πολύ σύντομα να βάλει η ίδια φραγμούς και εμπόδια σε μια επέκταση που μεταβλήθηκε σε μπούμερανγκ.

Οι γεωπολιτικές συνέπειες είναι εξ ίσου σημαντικές καθώς μεταβάλλεται το σύνολο των πλανητικών γεωπολιτικών δεδομένων.

Κατ’ αρχάς, στη θέση της Σοβιετικής Ένωσης, η Κίνα προβάλλει ως η νέα υπερδύναμη απέναντι στις ΗΠΑ, με μικρότερο μεν στρατιωτικό δυναμικό και γεωπολιτικό βάθος –καθώς δεν διαθέτει κάποιο ελεγχόμενο από αυτήν «στρατόπεδο»– αλλά μεγαλύτερο πληθυσμό, συνοχή και ικανότητα να ανταγωνιστεί την Αμερική στο πεδίο που θεμελίωσε την υπεροχή της, εκείνο της οικονομικής αποδοτικότητας. Η Κίνα αναδύεται, πριν απ’ όλα, ως οικονομικός ανταγωνιστής. Ωστόσο αναπτύσσει σταδιακώς και τη στρατιωτική αποτρεπτική της ισχύ, που θα της επιτρέψει σε ορισμένα χρόνια να είναι σε θέση να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε αμερικανική επίθεση.

Η δυναμική επιστροφή της αχανούς αυτής χώρας αναδιατάσσει το παγκόσμιο σκηνικό. Οι χώρες της νοτιο-ανατολικής και της ανατολικής Ασίας, εκτός από την Ιαπωνία, προσανατολίζονται προς μια νέα περιφερειακή οικονομική και πολιτική ζώνη, με επίκεντρο την Κίνα, που αφήνει απ’ έξω τις μη ασιατικές δυνάμεις. Οι χώρες της Κεντρικής Ασίας, που μόλις έχουν αποσπαστεί από τη ρωσική ηγεμονία, συνάπτουν προνομιακές οικονομικές σχέσεις με το Πεκίνο, ενώ και η Ρωσία –παρά τους φόβους της για το πληθυσμιακό δυναμικό της Κίνας στην Άπω Ανατολή, στα σύνορα με την «αδειανή» Σιβηρία– για την ώρα προσανατολίζεται σε μια στρατηγική συμμαχία με την νέα υπερδύναμη. Το ίδιο συμβαίνει με χώρες όπως το Ιράν για το οποίο, επίσης, η συμμαχία τόσο με την Κίνα όσο και με τη Ρωσία είναι ζωτικής σημασίας.

Όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης από το αφιέρωμα που ακολουθεί, η εμφάνιση της Κίνας στο παγκόσμιο σκηνικό προσφέρει μεγάλες δυνατότητες στην Λατινική Αμερική και την Αφρική, επαναπροσδιορίζοντας ταυτόχρονα τις σχέσεις τους με τις ΗΠΑ και τη Δύση. Παράμετρος που θα μας επιτρέψει ίσως να κατανοήσουμε γιατί, αιφνιδίως, οι Αγγλοαμερικανοί δείχνουν τόσο ενδιαφέρον για τα «πεινασμένα παιδιά» της Αφρικής.

Η εμφάνιση της Κίνας ως της αναδυόμενης δεύτερης υπερδύναμης, αναπροσανατολίζει τις παγκόσμιες γεωπολιτικές συντεταγμένες, επιτρέπει μεγαλύτερη αυτονομία και αυξημένες επιλογές σε όλες τις ενδιάμεσες, ακόμα και τις μικρές, δυνάμεις και ανοίγει το δρόμο για έναν πολυπολικό κόσμο. Έναν κόσμο στον οποίο η Ινδία, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Λατινική Αμερική, εν τέλει δε και ο ισλαμικός κόσμος, θα συγκροτήσουν νέους αυτόνομους ή οιονεί αυτόνομους πόλους. Η ανάδυση της Κίνας, εάν επιβεβαιωθεί, δεν θα οδηγήσει σε έναν νέο διπολισμό, ανάλογον με εκείνον που ανεδύθη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά σε έναν πολυπολικό κόσμο. Σε αυτά τα πλαίσια, θα παίξει θετικό ρόλο και για τις δυνατότητες αυξημένης αυτονομίας χωρών όπως η Ελλάδα.

Ωστόσο, κάθε ανατροπή του status quo ενέχει και αυξημένους κινδύνους για την παγκόσμια ισορροπία και ειρήνη. Οι ΗΠΑ, δεδομένου ότι δεν διαθέτουν άλλο αποφασιστικό στοιχείο υπεροχής εκτός από τη στρατιωτική τους ισχύ, ακολουθούν μία στρατηγική περικύκλωσης της Κίνας: Προσπαθούν να επανεξοπλίσουν την Ιαπωνία και να την στρέψουν εναντίον της, ρίχνουν λάδι στη φωτιά στην αντιπαράθεση της Κίνας με την Ταϊβάν, χρησιμοποιούν το ζήτημα της Βόρειας Κορέας για να αποτρέψουν οποιαδήποτε στρατηγική σύγκλιση μιας ενοποιημένης Κορέας με την Κίνα και, κυρίως, προσπαθούν να επαναπροσεγγίσουν την Ινδία, για να την μετατρέψουν σε στρατηγικό ανταγωνιστή της Κίνας στην Ασία. Τέλος, ένα από τα βασικά τους εγχειρήματα συνίσταται στον έλεγχο των χωρών που περιβάλλουν την Κίνα από τα δυτικά της, και μάλιστα όσων διαθέτουν πετρέλαιο, προκειμένου να δημιουργήσουν έναν απειλητικό κλοιό που θα αποδυναμώνει και θα στραγγαλίζει την ανερχόμενη υπερδύναμη. Γι’ αυτό και η επιμονή τους στο Αφγανιστάν, οι προσπάθειες ελέγχου του Ιράν, οι βάσεις στην Κεντρική Ασία και εν μέρει η εμπλοκή στο Ιράκ. Κατά συνέπεια, στην αμέσως προσεχή περίοδο, θα οξυνθούν αναπόφευκτα οι σχέσεις Κίνας – Αμερικής και θα πολλαπλασιαστούν οι αμερικανικές επιθετικές ενέργειες. Και αυτό παρόλο που οι αμερικανικές πολυεθνικές επωφελούνται από τη μεταβολή της Κίνας στο βιομηχανικό εργαστήρι που ρίχνει τις τιμές των βιομηχανικών προϊόντων, συγκρατεί τον παγκόσμιο πληθωρισμό και πολλαπλασιάζει τα κέρδη τους.

Το τέλος της δυτικής ηγεμονίας Ωστόσο η ανάδυση της Κίνας –μιας χώρας ηπειρωτικών διαστάσεων, που από τα μέσα του 19ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα υπέστη αλλεπάλληλες ταπεινώσεις από τις δυτικές δυνάμεις και γνώρισε μεγαλύτερους ή μικρότερους αποικιακούς πολέμους στο έδαφός της– ως της ανερχόμενης υπερδύναμης, δεν σηματοδοτεί απλώς μια εσωτερική αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων στα πλαίσια του δυτικού κόσμου αλλά συνεπάγεται μια αλλαγή εποχής. Η παλαιά διαίρεση του πλανήτη σε «Μητροπόλεις» και «Τρίτο Κόσμο» παύει να αποδίδει πλήρως τη σύγχρονη κατάσταση, όταν, απέναντι στα 700 ή 800 εκατομμύρια πληθυσμό των μητροπόλεων, μια χώρα του «Τρίτου Κόσμου» όπως η Κίνα, με πληθυσμό 1,3 δισ., μεταβάλλεται σε ένα νέο παγκόσμιο βιομηχανικό και οικονομικό κέντρο και –το σημαντικότερο ίσως– η δική της ανάδυση συνοδεύεται από την ανταγωνιστική επιτάχυνση της ανάπτυξης και της επιβεβαίωσης μιας δεύτερης χώρας-ηπείρου, της Ινδίας, με 1,2 δισ. κατοίκους. Υπ’ αυτές τις συνθήκες, και παρ’ όλο που οι διαφορές του πλούτου και του εισοδήματος μεταξύ των μητροπόλεων και του Τρίτου Κόσμου παραμένουν αβυσσαλέες, η άνοδος της Κίνας σηματοδοτεί την αρχή της ανατροπής της διαίρεσης του κόσμου σε «κέντρο» και «περιφέρεια», που εγκαινιάστηκε από τις αρχές της βιομηχανικής επανάστασης και διατηρήθηκε για διακόσια χρόνια. Γιατί βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε πως, ακόμα και γύρω στα 1800, το κατά κεφαλήν εισόδημα του Κινέζου ήταν ανάλογο με εκείνο των δυτικών, ενώ εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα ήταν τουλάχιστον δέκα πέντε φορές μικρότερο. Το κέντρο της οικονομικής συσσώρευσης μεταφέρθηκε στη Δύση και ο Τρίτος Κόσμος ακολουθούσε ασθμαίνοντας τον οικονομικό κύκλο, όπως τον όριζαν οι δυτικές δυνάμεις. Σήμερα η Κίνα παράγει το 30% της παγκόσμιας παραγωγής χάλυβα και είναι ήδη –σε πραγματικές αξίες– η πρώτη χώρα σε παραγωγικές επενδύσεις στον κόσμο, ενώ, με βάση την οικονομική της δραστηριότητα, ρυθμίζει τον παγκόσμιο οικονομικό κύκλο. Μια εποχή λαμβάνει τέλος.

Συμπερασματικά, η άνοδος της Κίνας αποτελεί και την αρχή του τέλους της δυτικής κυριαρχίας, της υποταγής της Ανατολής στη Δύση. Η αποικιακή επέκταση, που εγκαινιάζεται με την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους το 1204 και η οποία για οκτώ ολόκληρους αιώνες επέβαλλε το δυτικό πρότυπο ως το κυρίαρχο στην οικονομία, την επιστήμη, τον πόλεμο και τον πολιτισμό, γνωρίζει το τέλος της. Πορευόμαστε προς ένα νέο πολιτισμικό πρότυπο όπου το δυτικό υπόδειγμα θα πάψει να κυριαρχεί και νέες συγκροτήσεις, νέοι συγκρητισμοί, θα προβάλλουν στο προσκήνιο της ιστορίας.

Τα όρια του κινέζικου θαύματος Ωστόσο –και εδώ προσεγγίζουμε μια συσκοτισμένη μάλλον πλευρά του κινεζικού μετεώρου– η κινεζική ανάπτυξη δεν ανατρέπει μόνο την παγκόσμια γεωπολιτική και οικονομική ισορροπία, αλλά ταυτόχρονα επιβαρύνει σε μεγάλο βαθμό το ήδη ταχέως καταστρεφόμενο περιβάλλον, ενώ στο εσωτερικό της χώρας συνεπάγεται μιαν αυξανόμενη εκμετάλλευση των αγροτών και εργατών. Η καταστροφή του περιβάλλοντος και οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες σε μία χώρα που, μέχρι χθες, ήταν μάλλον εξισωτική είναι οι παράγοντες που απειλούν και αμαυρώνουν το κινέζικο «θαύμα».

Η περιβαλλοντική παράμετρος, βέβαια, έχει και τοπικές και πλανητικές διαστάσεις. Σε εθνικό-κινεζικό επίπεδο, απειλεί την εύθραυστη οικολογική ισορροπία μιας χώρας με περιορισμένες καλλιεργούμενες εκτάσεις (μόνο το 40% της καλλιεργούμενης έκτασης παγκοσμίως, κατά κεφαλήν), ανεπαρκείς φυσικούς πόρους και πρώτες ύλες και μεγάλη πληθυσμιακή πυκνότητα, ιδιαίτερα στις ανατολικές επαρχίες. Τα ποτάμια της κινδυνεύουν να στερέψουν από την υπεράντληση, η ρύπανση στις πόλεις έχει ξεπεράσει κάθε προηγούμενο, ενώ η μόλυνση των υδάτων και των εδαφών, πλησιάζει ήδη σε απαγορευτικά επίπεδα.

Ταυτόχρονα, σε έναν κόσμο όπου το φαινόμενο του θερμοκηπίου έχει ήδη αρχίσει να αλλοιώνει το πλανητικό κλίμα, η βιομηχανική και η ταχέως διογκούμενη καταναλωτική (ιδιωτικά αυτοκίνητα, οικιακή κατανάλωση) ρύπανση, που προέρχεται από τις αναπτυσσόμενες χώρες του Τρίτου Κόσμου, και κατ’ εξοχήν από την Κίνα, θα προκαλέσει μια δραματική επιδείνωση και επιτάχυνση της οικολογικής κατάρρευσης του πλανήτη.

Έτσι η ταχύρρυθμη κινεζική ανάπτυξη κινδυνεύει να επιβραδυνθεί σύντομα από το περιβαλλοντικό κόστος, και ό,τι αυτό συνεπάγεται στην αγροτική παραγωγή, την απορρύπανση, κ.λπ., καθώς και από την σπάνι των πρώτων υλών. Επί πλέον, η διόγκωση του φαινομένου του θερμοκηπίου θα ενισχύσει και τις παγκόσμιες πιέσεις για αλλαγή του μοντέλου ανάπτυξης, ενώ το κόστος των πρώτων υλών θα καταστεί απαγορευτικό –βλέπε ήδη τι συμβαίνει με το πετρέλαιο– εξ αιτίας της αυξανόμενης ζήτησης των αναπτυσσόμενων χωρών.

Τέλος, σε ό,τι αφορά στο κοινωνικό επίπεδο, οι ταξικές αντιπαραθέσεις θα οξυνθούν και θα αμφισβητήσουν την απρόσκοπτη συνέχεια του κινεζικού θαύματος, όπως και την επιβίωση ενός μοντέλου ανάπτυξης που στηρίζεται στα φτηνά εργατικά χέρια. Παράλληλα, θα κινδυνεύσει να μπει σε κρίση και το αντιδημοκρατικό μονοκομματικό μοντέλο του «κρατικού φιλελευθερισμού», που μέχρι σήμερα εξασφαλίζει μια σχετική πολιτική συναίνεση εξ αιτίας της ουσιαστικής ανόδου του βιοτικού επιπέδου της πλειοψηφίας των Κινέζων.

Εξάλλου και η Δύση σε αυτά τα προβλήματα υπολογίζει για να μπορέσει να αντιμετωπίσει την Κίνα: να οδηγηθεί εκ των ένδον σε αδιέξοδο η κινεζική πορεία. Και βέβαια, τίποτε δεν είναι δυνατόν να αποκλειστεί, ούτε και πιθανές περιβαλλοντικές καταστροφές ή κοινωνικές ανατροπές μεγάλης κλίμακας.

Το παγκόσμιο μοντέλο σε κρίση Ακόμα όμως και εάν η κινεζική ανάδυση σημειώσει κάποιες οπισθοδρομήσεις, ακόμα και εάν αποδειχθεί ότι δεν μπορεί να συνεχιστεί το παρόν μοντέλο σε παγκόσμια κλίμακα, ακόμα και εάν μια νέα επανάσταση ξεσπάσει στην Κίνα, ωστόσο, η μεγάλη ανατροπή έχει ήδη πραγματοποιηθεί: η Δύση δεν αποτελεί πλέον το αποκλειστικό κέντρο του κόσμου. Η ιστορία έχει ήδη μετακινηθεί προς τα ανατολικά. Και η Κίνα ξαναμπήκε στην παγκόσμια ιστορία από εκεί που είχε μείνει τον 15ο αιώνα, όταν επέλεξε το κλείσιμο στον εαυτό της και την ουράνια αυτοκρατορική τάξη.

Οι Κινέζοι, μετά τα μαθήματα των δύο προηγούμενων αιώνων, κατανόησαν πως δεν αρκεί να ασχολούνται με τα του οίκου τους για να απολαμβάνουν ειρήνη και ανεξαρτησία. Είναι υποχρεωμένοι, από τα ίδια τους τα μεγέθη, να παρακολουθούν τι συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο και να αφομοιώνουν ιδεολογίες, πρακτικές, επιστημονικές και παραγωγικές μεθόδους, ώστε να διαθέτουν την ικανότητα να προτείνουν και πάλι μια δική τους αντίληψη για τον κόσμο, να συνθέσουν το δυτικό με το κινεζικό. Ήδη, στην προηγούμενη περίοδο –της μακράς κινεζικής επανάστασης– χωρίς την οποία δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την παρούσα, προσέλαβαν τις δυτικές αντιλήψεις της αστικής δημοκρατικής επανάστασης με τον Σουν γιατ Σεν και του Μαρξισμού με τον Μάο τσε Τουνγκ και τις προσάρμοσαν στις κινεζικές συνθήκες. Δημιούργησαν έτσι μια δική τους εκδοχή του σοσιαλισμού, στηριγμένη σε έναν συνδυασμό των δυτικών και των εγχώριων στοιχείων, του Κομφούκιου, του Λάο-Τσε και του Μαρξ. Ήδη δε, από τη δεκαετία του 1950, με τη Σύνοδο του Μπαντούγκ και τη διαμόρφωση του στρατοπέδου των Αδεσμεύτων και, ακόμα περισσότερο, στη δεκαετία του 1960 και του 1970, θα προσπαθήσουν και να εξαγάγουν το πολιτικό τους μοντέλο, στην κατεύθυνση μιας παγκόσμιας επανάστασης μαοϊκού τύπου.

Σήμερα, μετά τη –σχετική– αποτυχία της εξαγωγής της επανάστασης, επανακάμπτουν στο διεθνές προσκήνιο, στηριγμένοι πλέον όχι στο κόκκινο βιβλιαράκι του Μάο και την ακτινοβολία της κινέζικης επανάστασης, αλλά στις εξαγωγές αναρίθμητων βιομηχανικών προϊόντων με τα οποία κατακλύζουν τις αγορές του πλανήτη και στις προνομιακές σχέσεις τις οποίες συνάπτουν με τις περισσότερες χώρες του Τρίτου Κόσμου.

Επειδή, όπως έχουμε πολλάκις τονίσει, ο πλανήτης μας είναι πολύ μικρός για να «χωρέσει» έναν απόλυτα παγκοσμιοποιημένο καπιταλιστικό κόσμο, και μπορούσε να χωρέσει μόνο μια χούφτα αναπτυγμένων χωρών, η άνοδος της Κίνας –και των υπολοίπων χωρών του Τρίτου Κόσμου– θέτει σε κρίση το παγκόσμιο παραγωγικό και περιβαλλοντικό σύστημα. Το τελευταίο θα υποχρεωθεί πολύ σύντομα να μετασχηματιστεί προς την κατεύθυνση της περιστολής των εμπορικών ροών και της ενεργειακής βουλιμίας, προς ένα μοντέλο μεγαλύτερης αυτάρκειας και μικρότερης σπατάλης. Κάτι τέτοιο όμως προϋποθέτει κυριολεκτικά επαναστατικές ανατροπές, που αφορούν πρωτίστως και την Κίνα, η οποία έχει στηριχτεί σε ένα απόλυτα εξωστρεφές και ενεργειακά σπάταλο μοντέλο για την ανάπτυξή της και η οποία μπορεί να οδηγηθεί σε μια νέα περίοδο επαναστάσεων.

Και ίσως αυτή αποδειχτεί η σημαντικότερη συνέπεια της οικονομικής ανάδυσης της Κίνας, ότι δηλαδή οδηγεί το παγκόσμιο σύστημα στα όρια των αντοχών του και θα υποχρεώσει τον πλανήτη να μεταβάλει κατεύθυνση.

περ. Άρδην τ. 55 (Άυγουστος-Σεπτέβριος ’05)

Όταν επιμέναμε πως οι αντιφάσεις της παγκοσμιοποίησης θα ξεσπούν όλο και πιο συχνά, όλο και πιο βίαια, αναφερόμαστε σε μια ολόκληρη γκάμα εκδηλώσεων και μορφών αυτής της κρίσης: Από το περιβαλλοντικό αδιέξοδο έως το πετρελαϊκό, από την ανάδυση της Κίνας έως τον Τσάβες, από τις βόμβες στη Βαγδάτη έως το Λονδίνο. εν τέλει από το ΟΧΙ των Γάλλων και των Ολλανδών στα δημοψηφίσματα, μέχρι τις εξεγέρσεις των μουσουλμάνων απογόνων των μεταναστών στη Γαλλία. Το οικοδόμημα τρίζει συθέμελα.

Η αυθόρμητη εξέγερση που έχει ξεσπάσει στα προάστια των γαλλικών πόλεων συνιστά ένα φαινόμενο πολύπλοκο και αντιφατικό. Αυτό που βλέπουμε να εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια μας συμπυκνώνει όλες τις αγεφύρωτες αντιφάσεις που παρήγαγε η λειτουργία του μοντέλου της παγκοσμιοποίησης στις τελευταίες δεκαετίες:

Απ’ τη μια έχουμε τους απόγονους των μεταναστών δεύτερης ή και τρίτης γενιάς –που προέρχονται κυρίως από την Αφρική– οι οποίοι βιώνουν απόλυτα τον κοινωνικό αποκλεισμό. Πάνω από δύο εκατομμύρια νέοι –σε ένα σύνολο πέντε εκατομμυρίων μουσουλμανικής καταγωγής πολιτών– άνεργοι σε ποσοστό που φθάνει το 50% ή εργαζόμενοι κάτω από τις χειρότερες συνθήκες, ζουν στο περιθώριο της γαλλικής κοινωνίας, στα γκέτο, με μια καθημερινότητα βουτηγμένη στα ναρκωτικά, την μικρό-εγκληματικότητα την ένδεια και την εξαθλίωση. Οι αμείλικτες διαδικασίες του αποκλεισμού, συνδυασμένες με την αστυνομική βιαιότητα που εισέπρατταν στην καθημερινότητά τους, γέννησαν το μίσος, [αυτό που περιγράφει ο Κασοβίτς στην ομώνυμη ταινία του] την εκδίκηση, τον πόλεμο ενάντια σε όποιον παράγει, αναπαράγει και στηρίζει αυτήν την μίζερη, δίχως μέλλον ζωή, καθώς και στα σύμβολα της κατανάλωσης. Έτσι φέτος στη Γαλλία κάηκαν πάνω από 30 χιλιάδες αυτοκίνητα και στην διάρκεια των εξεγέρσεων πάνω από 200 κάθε νύχτα και την Κυριακή, 6 Νοεμβρίου, σχεδόν 1400 σε μία νύχτα. Η εξέγερση αυτή είναι δίκαιη αλλά απελπισμένη, όσο άδικος είναι και ο κόσμος μέσα στον οποίον ζουν.

Από την άλλη έχουμε τους γαλλικής καταγωγής πολίτες, οι οποίοι διαχωρίζονται σε δύο κύριες κατηγορίες. Είναι τα τρομαγμένα μεσαία και ανώτερα στρώματα, τα οποία ανακαλύπτουν έντρομα ότι η καταναλωτική ευημερία που απολάμβαναν τόσα χρόνια –και που στηριζόταν εν πολλοίς στην εκμετάλλευση αυτού του αστείρευτου εργατικού δυναμικού– έχει τρομερό κόστος για την συνοχή της κοινωνίας και την ασφάλειά τους. Επάνω σ’ αυτή τη βάση, τα στρώματα αυτά ξανασκέφτονται σιγά-σιγά τις κοσμοπολίτικες αντιλήψεις περί «ανοιχτών συνόρων», ελευθερίας στην μετανάστευση και «πολυπολιτισμού», οι οποίες συνιστούσαν την ιδεολογική έκφραση της ευημερίας τους. Τώρα, το βλέμμα τους μοιάζει να επικεντρώνεται στην εκδοχή της Ευρώπης–Φρούριο η οποία μπορεί να είναι περισσότερο «μίζερη» από την belle ιpoque της παγκοσμιοποιημένης Ευρώπης, αλλά φαντάζει περισσότερο ήρεμη και ασφαλής από την κατάσταση που βιώνουν σήμερα.

Είναι, ακόμη, και τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, οι εργάτες στη βιομηχανία και οι ανειδίκευτοι στις υπηρεσίες, οι οποίοι βλέπουν ανταγωνιστικά τους ξένους, μιας και η εκμετάλλευσή τους ήταν αυτή που συμπίεσε τους μισθούς, χτύπησε τα εργατικά δικαιώματα και τον συνδικαλισμό. Αυτοί, όντας θύματα της ίδιας διαδικασίας, συσπειρώνονται ολοένα και περισσότερο γύρω από την άκρα δεξιά ή από τους πολιτικούς της λαϊκής δεξιάς που εμμένουν στα αυταρχικά μέτρα, στην αντιπαράθεση με το «βρώμικο και εγκληματικό Ισλάμ» και στον ρατσισμό.

Είναι αγεφύρωτες αυτές οι αντιφάσεις; Στα πλαίσια του υφιστάμενου συστήματος, ναι. Αυτή η «μεγάλη τάφρος» που έχει ανοίξει μέσα στις ανεπτυγμένες κοινωνίες δεν μπορεί να γεφυρωθεί στις συνθήκες της «παγκόσμιας κινητικότητας του εργατικού δυναμικού» (μια έννοια η οποία εφευρέθηκε για να συγκαλύψει την δουλοκτητική πραγματικότητα της μετανάστευσης προς τον «πρώτο κόσμο») και της καταναλωτικής υπεραφθονίας που γεννάει η συστηματική εκμετάλλευσή του. Δεν μπορεί να υπάρξει ενσωμάτωση των μεταναστών σ’ αυτές τις κοινωνίες, μιας και αυτές απλούστατα, στα πλαίσια αυτού του καθεστώτος, έχουν ανάγκη τον αποκλεισμό των μεταναστών για να ευημερούν. Η συστηματική εκμετάλλευση και ο αποκλεισμός, με την σειρά του, συνεχίζουν να γεννούν την ανασφάλεια και την επιδείνωση των εργασιακών όρων γενικώς, πλήττοντας έτσι όλους τους εργαζόμενους. Αυτό το μοντέλο δεν σώζεται με ημίμετρα. Η κατάσταση αποτελεί έναν φαύλο κύκλο ο οποίος είναι τέκνο της παγκοσμιοποίησης.

Δεν σώζεται, επίσης, την στιγμή που ο Δυτικός κόσμος και κύρια οι Η.Π.Α. έχουν εξαπολύσει μια σταυροφορία εναντίον του Αραβικού κόσμου και του Ισλάμ γενικότερα, γιατί ο πόλεμος που έχει ξεσπάσει στην Μέση Ανατολή μεταφέρεται και θα μεταφέρεται ολοένα και πιο έντονα στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών μέσω των μεταναστών: όπως δήλωσε κι ένας νεαρός διαδηλωτής, εξ άλλου, εάν ο Σαρκοζί συνεχίσει να προκαλεί με εμπρηστικές δηλώσεις και κατασταλτικά μέτρα πρωτοφανούς έντασης, το Παρίσι θα γίνει Βαγδάτη… Διότι βέβαια, οι εξεγερμένοι δεν είναι απλώς απόγονοι μεταναστών, είναι κυρίως μουσουλμάνοι και Άραβες, που αρχίζουν πλέον να βιώνουν τη Δύση, ακόμα και τη χώρα στην οποία ζουν και της οποίας είναι πολίτες, ως εχθρό. Και έτσι το στοιχείο της ταξικής αντίθεσης συνδυάζεται με την θρησκευτική και εθνική κάνοντας το μίγμα εκρηκτικό.

Οι συγκεκριμένες αντιφάσεις δεν μπορούν να επιλυθούν ούτε και στα πλαίσια μιας «Ευρώπης-Φρούριο». Τι θα πρωτοκάνει η Ευρώπη μόλις ανακόψει τα μεταναστευτικά ρεύματα; Ο πληθυσμός της είναι αρκετά γερασμένος ώστε να αναλάβει εξ ολοκλήρου το κενό που θ’ αφήσουν οι μετανάστες στην εργασία, στο ασφαλιστικό κ.ο.κ. Από την άλλη, «λιγότερη κινητικότητα» σημαίνει αυτόματα και τον περιορισμό της μαύρης εργασίας. Ποιος όμως τότε θα αναλάβει να δουλέψει με τέτοιους όρους ώστε να συγκρατηθεί ο πληθωρισμός; Τέλος, μα όχι ελάχιστο, αυτό το σενάριο δεν είναι και επιθυμητό. Προϋποθέτει δηλαδή κοινωνίες οργανωμένες σε μόνιμο καθεστώς εκτάκτου ανάγκης, ασφυκτικά αστυνομευόμενες, υπέρμετρα κατασταλτικές: μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια, φυσικά, οι ελευθερίες και τα δικαιώματα καταπατούνται κατα κόρον. Ταυτόχρονα υποχωρούν ολοένα και περισσότερο η κοινωνική ζωή και οι συλλογικές ταυτότητες μέσα στο κλίμα της αποξένωσης που καλλιεργείται στην οχυρωμένη μητρόπολη. Στο κάτω-κάτω, αν δεν αξίζει να ζεις σ’ ένα καθεστώς μόνιμης οικονομικής, κοινωνικής ανασφάλειας και φόβου, άλλο τόσο δεν αξίζει να επιβιώνεις μόνος, πάνοπλος και οχυρωμένος.

Επανατοπικοποίηση – η έξοδος προς έναν καλύτερο κόσμο

Αντίθετα, πολύ περισσότερες πιθανότητες για μια ευνοϊκότερη για τους λαούς λύση μπορεί να έλθει μόνο σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο επανατοπικοποίησης της οικονομίας και των πολιτικών μηχανισμών και προώθησης μιας πολιτικής άμβλυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων. Μ’ αυτόν τον τρόπο, θα ενισχυθεί η ανάπτυξη του Τρίτου Κόσμου έτσι ώστε να σταθεί στα πόδια του. Τότε οι λαοί του θα παύουν να χάνονται μέσα στα γκέτο της Δύσης ή στα βιομηχανικά κάτεργα που έχουν στήσει οι πολυεθνικές εκεί. Μόνον μια τέτοια πολιτική θα χτυπήσει στη ρίζα το πρόβλημα της μετανάστευσης, αντιμετωπίζοντας τις αιτίες που την γεννούν και όχι τα επιμέρους συμπτώματα του προβλήματος. Η δε ελαχιστοποίηση της «παγκόσμιας κινητικότητας της εργασίας» θα επιτρέψει στους λαούς της Δύσης να ασκήσουν περισσότερο κοινωνικό έλεγχο πάνω στις συνθήκες της εργασίας αλλά και στην ευρύτερη κοινωνική ζωή. Τέλος, αυτό προϋποθέτει και μια άλλη λογική για την ευημερία: Μια ευημερία που θα στηρίζεται περισσότερο στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και όχι στον ατομικισμό, στην κουλτούρα και όχι στην κοινωνία του θεάματος, στην ποιότητα και όχι στην ποσότητα, στις συλλογικές εμπειρίες και όχι στην απόλαυση των άψυχων αντικείμενων που κυριαρχεί σήμερα στις καταναλωτικές μας κοινωνίες

Εκείνοι δε, που με το πρόσχημα της υποστήριξης των δικαιωμάτων των μεταναστών, μιλάνε για «ανοικτά σύνορα», παίζουν εκόντες ή άκοντες το παιγνίδι των δουλεμπόρων και των πολυεθνικών, που επιθυμούν να διαθέτουν διαρκώς φτηνά εργατικά χέρια προς εκμετάλλευση, και της υπερδύναμης που θέλει να μεταβάλει τις κοινωνίες σε αθύρματα στα χέρια της, μη διαθέτοντας καμία εθνική συνοχή.

Αυτή την άλλη πολιτική, που αντιστρατεύεται ριζικά την παγκοσμιοποίηση, προωθούν ο Ζοζέ Μποβέ, ο Σερζ Λατούς και άλλοι μέσα στην ίδια τη γαλλική κοινωνία, μια πολιτική η οποία ακούστηκε αρκετά ηχηρά στις περυσινές κινητοποιήσεις εναντίον του Ευρωσυντάγματος και βοήθησε πολύ στη νίκη του ΟΧΙ στο δημοψήφισμα. Είναι μια πολιτική πραγματικά αντι-παγκοσμιοποιητική που προσπαθεί να δημιουργήσει έναν κόσμο κοινωνικής ισότητας και δημοκρατίας.

 Δημοσιεύτηκε στο 54ο τεύχος του περιοδικού Άρδην (Οκτώβριος-Νοέμβριος ’05)

ίναι γνωστό πως όποιος ελέγχει τη συνείδηση και το φαντασιακό των ανθρώπων και των λαών, αυτός μπορεί σχετικά εύκολα να ελέγξει και τους ίδιους τους ανθρώπους. Γι’ αυτό ιδιαίτερο ρόλο τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα παίζει η σύγκρουση γύρω από την ιστορία και τις κατευθύνσεις της. Αποφασιστικό ρόλο στην εδραίωση της νεοταξικής αντίληψης για τη διάλυση των εθνικών ταυτοτήτων παίζουν οι ιστορικοί, τα ιστορικά συγγράμματα, οι κατευθύνσεις που διοχετεύονται στα εκπαιδευτικά εγχειρίδια και βιβλία. Ιδιαίτερα σε συνθήκες γενικευμένης πολιτικής κρίσης και αδυναμίας παρέμβασης στην άμεση πολιτική, η ιστορία καθίσταται προνομιακός χώρος για την ιδεολογική και πολιτική διαμάχη.

Με πολιορκητικό κριό την «ανανεωτική αριστερά» και τη φιλελεύθερη δεξιά, η αποεθνικοποιητική αντίληψη της ιστορίας έχει καταλάβει δεσπόζουσα θέση στα Πανεπιστήμια και τις μεγάλες εφημερίδες. Αρκεί κανείς να δει τα ιστορικά τμήματα και τα ανάλογα βιβλία των Πανεπιστημίων, ή τα κυριακάτικα ένθετα των εφημερίδων, για να διαπιστώσει την έκταση της άλωσης του φαντασιακού του ελληνικού λαού και κυρίως των φοιτητών. Έτσι, επί παραδείγματι, τα τελευταία χρόνια, στα εκδιδόμενα από τους Πανεπιστημιακούς βιβλία πολλαπλασιάζονται όσα έχουν θέμα τον «εμφύλιο» στην Κατοχή, που έχει αντικαταστήσει τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, ή τις… διώξεις κατά των «τσάμηδων» από τον «ελληνικό εθνικισμό». Αντίθετα, βιβλία όπως του Χαριτόπουλου για τον Βελουχιώτη ή του Σβορώνου για τον αντιστασιακό χαρακτήρα της διαμόρφωσης του νεώτερου ελληνισμού, κυκλοφορούν εκτός των πανεπιστημιακών κυκλωμάτων.

Όμως, για να ολοκληρωθεί αυτή η στρατηγική της άλωσης, θα πρέπει να περάσει και στη δευτεροβάθμια ή την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Διότι εκεί διαμορφώνεται το αρχικό φρόνημα των Ελλήνων πολιτών. Και οι δημοσκοπήσεις των τελευταίων ετών δείχνουν πως οι μαθητές παραμένουν εξαιρετικά «εθνικιστές». Και όσο και αν «στρώνουν» μετά, με την πλύση εγκεφάλου στα Πανεπιστήμια, ωστόσο πάντα κάτι μένει. Κατά συνέπεια, προνομιακός στόχος είναι πλέον οι εκπαιδευτικοί της δευτεροβάθμιας και πρωτοβάθμιας καθώς και οι ίδιοι οι μαθητές. Γι’ αυτό και πληθαίνουν τα τελευταία χρόνια τα προγράμματα, τα “projects” και η πίεση για την αλλαγή του περιεχομένου των εκπαιδευτικών βιβλίων, ή ακόμα και τη χρήση μη κρατικά ελεγχόμενων εγχειριδίων, διαδικασία που έχει προχωρήσει αρκετά. Ας θυμηθούμε, πριν δύο χρόνια, την προσπάθεια να εμφανιστεί στα διδακτικά βιβλία ο αγώνας της ΕΟΚΑ ως φασιστικός, από βιβλίο της ιστορίας, ή τη χρήση «βοηθημάτων», ιδιαίτερα στα ιδιωτικά σχολεία.

Οι προσπάθειες του CDRSEE για τη νεο-οθωμανική «συμφιλίωση» στα Βαλκάνια περιλαμβάνουν και την παρέμβαση στον χώρο της ιστορίας και των εκπαιδευτικών. Γι’ αυτό βασικός τομέας της δράσης του είναι το Πρόγραμμα Κοινής Ιστορίας (Joint History Project, JHP). Σύμφωνα με τους υπεύθυνους του προγράμματος, το JHP «φέρνει κοντά καθηγητές απ’ όλες τις χώρες τις Ν.Α. Ευρώπης, οι οποίοι συζητούν τους τρόπους με τους οποίους η ιστορία χρησιμοποιείται για να επηρεάσει τις πολιτικές και κοινωνικές σχέσεις στην περιοχή της Ν.Α. Ευρώπης».

Η πρώτη συνάντηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο διεθνούς συνεδρίου για την ιστορία της Ν.Α. Ευρώπης που οργανώθηκε στη Χάλκη το 1999. Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται κυρίως από την αμερικανική κυβερνητική υπηρεσία US AID, το γερμανικό υπουργείο Εξωτερικών, αλλά και από το ίδιο το αμερικανικό (Department of State) και το βρετανικό (Foreign Office) ΥΠ.ΕΞ και άλλα «ευαγή» ιδρύματα.

Το πρόγραμμα διευθύνεται από δύο επιτροπές, μία ακαδημαϊκή και μία για την «διδασκαλία της ιστορίας». Από ελληνικής πλευράς, στην πρώτη συμμετέχουν οι Πασχάλης Κιτρομηλίδης, ο Ιωάννης Κολιόπουλος και η Όλγα Κατσιαρδή-Χέρινγκ και στη δεύτερη, τη θέση της προέδρου κατέχει η Χριστίνα Κουλούρη, ενώ συμμετέχει η Άννα Φραγκουδάκη και η Θάλεια Δραγώνα. Γενικός υπεύθυνος του προγράμματος εκ μέρους του Κέντρου για τη Δημοκρατία και τη Συμφιλίωση στη Νοτιοανατολική Ευρώπη είναι ο Κώστας Καρράς.

Το πρόγραμμα αφορά 11 χώρες: Αλβανία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Βουλγαρία, Κροατία, Κύπρο, Ελλάδα, ΠΓΔΜ, Σερβία-Μαυροβούνιο-Κοσσυφοπέδιο, Σλοβενία και Τουρκία. Εστιάζει κυρίως στις ακόλουθες ομάδες: καθηγητές ιστορίας στα δημόσια και τα ιδιωτικά σχολεία, μαθητές, καθηγητές πανεπιστημίου, προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί φοιτητές, μη κυβερνητικές οργανώσεις που ενεργοποιούνται στους τομείς της ιστορίας και της εκπαίδευσης και υπουργεία Παιδείας. Πραγματοποιούνται πολυάριθμα σεμινάρια με τη συμμετοχή των ομάδων που προαναφέραμε, ενώ έχουν πραγματοποιήσει ήδη μια σειρά από εκδόσεις.

Εδώ θα ασχοληθούμε με τις εκδόσεις αυτές που κλιμακώθηκαν σε δύο φάσεις. Η πρώτη αφορά τρία βιβλία, εκ των οποίων τα δύο έχουν εκδοθεί και στα ελληνικά, και καταγράφει την αντίληψη της ιστορίας που προωθεί το CDRSEE. Η δεύτερη είναι η δημιουργία οιονεί εκπαιδευτικών εγχειριδίων για την ιστορία και περιλαμβάνουν τέσσερα εγχειρίδια, για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, τους Βαλκανικούς Πολέμους, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς και τα «Έθνη και Κράτη στη Ν.Α. Ευρώπη». Ο προσανατολισμός είναι διάφανος, ήδη από την επιλογή των τίτλων‡ παραδόξως δε, από την «κοινή ιστορική κληρονομιά» έχει απαλειφθεί το Βυζάντιο και όλα αρχίζουν –μήπως και τελειώνουν;– με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Δημοσιεύτηκε στο 58ο τεύχος του περιοδικού Άρδην (Μάρτιος-Απρίλιος ’06)

Ένα φάσμα πλανιέται πάνω από τη «Νοτιοανατολική Ευρώπη», εκείνο του Σόρος και του νεο-οθωμανισμού. Ο σχεδιασμός των Η.Π.Α., της Αγγλίας, του σιωνιστικού λόμπι και των πολυεθνικών είναι διάφανος: για όσο καιρό η Ρωσία βρίσκεται στο καναβάτσο, ή δεν έχει αναλάβει ακόμα τις δυνάμεις της, να συγκροτηθεί ένας ισχυρός ατλαντικός πόλος στην Ανατολική Ευρώπη γενικότερα, και τη νοτιοανατολική ειδικότερα, που θα εμποδίσει οποιαδήποτε επανεμφάνιση της Ρωσίας και θα δέσει όλη την Ευρώπη στο ατλαντικό άρμα, υποσκελίζοντας –σύμφωνα με την αμερικανική ορολογία– την «παλαιά Ευρώπη». Ο σχεδιασμός αφορά το σύνολο της Ανατολικής Ευρώπης, Βορειοανατολικής και Νοτιοανατολικής. Ως προς τη βορειότερη, το σχέδιο στηρίζεται αποφασιστικά στην Πολωνία και επιχειρεί να εντάξει την Ουκρανία και τις Βαλτικές χώρες. Ως προς τη Νότια πτέρυγα, βασικό κέντρο στήριξης αυτής της πολιτικής είναι η Τουρκία. Σύμφωνα με αυτόν τον σχεδιασμό, κεντρικός γεωπολιτικός πόλος στην περιοχή θεωρείται η Κωνσταντινούπολη –η οποία, με τα δεκαπέντε εκατομμύρια πληθυσμό της, αποτελεί ήδη το σημαντικότερο οικονομικό κέντρο– και η Τουρκία ως η σταθερότερη δύναμη που μπορεί να αντιμετωπίσει την επανεμφανιζόμενη Ρωσία. Αυτή η στρατηγική προϋποθέτει την κονιορτοποίηση των βαλκανικών, ειδικά των ορθόδοξων, πληθυσμών, και την «ενοποίησή» τους κάτω από μια νεο-οθωμανική Τουρκία, υπό την υψηλή εποπτεία των Η.Π.Α.

Σε ένα τέτοιο σενάριο εντάσσεται βεβαίως και η Ελλάδα, ή μάλλον ένα μέρος των ελίτ της χώρας, που αναπτύσσει μια τυπική νεο-φαναριώτικη αντίληψη: κάτω από την αμερικανο-οθωμανική ομπρέλα, να αποσπάσει και το παρασιτικό ελληνικό κεφάλαιο, από τις Τράπεζες έως τα ποικιλώνυμα λόττο, ένα μερίδιο από τη βαλκανική πίτα, χωρίς να ενδιαφέρει το εάν θα θιγούν τα συμφέροντα του ελληνικού λαού ή ακόμα και εάν γίνουν εθνικές παραχωρήσεις μεγάλης κλίμακας. Αυτή η στρατηγική είναι πολύ παλιά –στο παρελθόν εμφανιζόταν με τη μορφή της ελληνο-τουρκικής ομοσπονδίας που προωθούσε η μετεμφυλιακή δεξιά ή η χούντα αργότερα. Αν οι «δουλειές» πάνε καλά, τότε τσιμέντο να γίνει το Κυπριακό, η κυριαρχία στο Αιγαίο ή η Μακεδονία και οι διεκδικήσεις των Σκοπιανών. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η Θεσσαλονίκη κατέχει αποφασιστικό ρόλο ως υποσταθμός και δορυφορική πόλη της Κωνσταντινούπολης και ως πόλος της ατλαντικής πολιτικής. Αυτή τη στρατηγική υπηρετούσε σχεδόν απροκάλυπτα η κυβέρνηση Σημίτη, τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια, και σε αυτήν έχει υποταχθεί πλέον ολοκληρωτικά και η κυβέρνηση Καραμανλή.

Υπό το φως αυτού του στρατηγικού σχεδιασμού μπορούμε να κατανοήσουμε και το ιδιαίτερο βάρος που δίνει το παρασιτικό ελληνικό κεφάλαιο, και οι «εκσυγχρονιστές» κάθε είδους, στο «Πατριαρχείο», στην υπεράσπιση των «νέων χωρών», έναντι της εκκλησίας της Ελλάδας, και στην ελληνοτουρκική φιλία. Διότι οι Έλληνες, μέσω των συναισθηματικών και άλλων δεσμών τους με το Πατριαρχείο, «αιχμαλωτίζονται» στην τουρκική πολιτική, αντί να την καταγγέλλουν. Πόσες φορές δεν ακούμε πως «για χάρη του Πατριαρχείου» πρέπει να διατηρήσουμε τους δεσμούς με την Τουρκία ή και να υποστηρίξουμε την ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε. Επί πλέον, το Πατριαρχείο, όπως λειτουργεί σήμερα, αποτελεί σημαντικό δίαυλο μέσω του οποίου η ελληνοαμερικανική κοινότητα –που υπάγεται σε αυτό– μεταβάλλεται από ελληνικό λόμπι στις Η.Π.Α. σε αμερικανικό λόμπι στην Ελλάδα. Άλλοι άξονες της ίδιας ενιαίας στρατηγικής είναι η ενίσχυση των μεταναστευτικών ρευμάτων και των μειονοτήτων, ακόμα και ανύπαρκτων, σε βάρος των εθνικών οντοτήτων. Και εδώ η δράση του Ιδρύματος Σόρος –καθώς και άλλων συναφών ιδρυμάτων– αποκτά αποφασιστική σημασία. Μέσω του μειονοτικού διελύθη η Γιουγκοσλαβία, ο βασικότερος παράγων για μια αυτόνομη Βαλκανική, ελέγχεται η Βουλγαρία και απειλείται η ίδια η Ελλάδα – εξ άλλου το Κυπριακό ξεκίνησε από ένα μειονοτικό ζήτημα. Τα ποικιλώνυμα «παρατηρητήρια» των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ιδιαίτερα δραστήρια στην περιοχή μας, παροξύνουν και προβάλλουν συστηματικά τα προβλήματα των «μειονοτήτων», της «διασυνοριακής εγκληματικότητας» κ.λπ., δηλαδή ζητήματα που υπονομεύουν την εθνική κυριαρχία, ενώ βεβαίως αγνοούν συστηματικά τα μεγάλα περιβαλλοντικά ή κοινωνικά ζητήματα που προκαλεί η παγκοσμιοποίηση, όπως η διάλυση των τοπικών κοινοτήτων και παραδόσεων, η ερήμωση περιοχών εξαιτίας της αποβιομηχάνισης κ.λπ.

Η στρατηγική του Ιδρύματος Σόρος, που άνοιξε τον δρόμο στα ζητήματα αυτά, μέχρι σήμερα στέφθηκε με επιτυχία. Η στρατηγική αυτή συνίσταται στην ενσωμάτωση, σε κοινές οργανώσεις και θεματικές, δυνάμεων και παραγόντων που προέρχονται από την «αριστερά και την οικολογία» μαζί με τεχνοκράτες της φιλελεύθερης δεξιάς, δημοσιογράφους και επιχειρηματίες, διαμορφώνοντας έτσι ισχυρές οριζόντιες ομάδες πίεσης, ουσιαστικά ένα νέο ιδεολογικό και πολιτικό τοπίο, όπου ελαχιστοποιούνται οι πραγματικές διαφορές μεταξύ των πολιτικών κομμάτων ενώ κάποιες ευάριθμες ομάδες πολιτικών, διανοουμένων επιχειρηματιών, πρακτόρων ποικίλων συμφερόντων, δημοσιογράφων και «καλλιτεχνών», συγκροτούν μια νέα πραγματική εξουσία, πάντα βέβαια υπό τις ευλογίες και την εποπτεία των υπερατλαντικών αφεντικών.

Η Οργάνωση CDRSEE (Κέντρο για τη Συμφιλίωση και τη Δημοκρατία στη Νοτιανατολική Ευρώπη) είναι εντελώς χαρακτηριστική από αυτή την άποψη. Στην κορυφή της βρίσκεται ένας Αμερικανός πολιτικός, ο Ρ. Σίφτερ, ενεργό μέλος του σιωνιστικού λόμπι στις Η.Π.Α., και ο… μεσολαβητής του Ο.Η.Ε. για το Σκοπιανό, Μ. Νίμιτς. Ακολουθούν Έλληνες και Τούρκοι επιχειρηματίες, όπως ο Κ. Καρράς και Ο. Καβάλα αντίστοιχα, και αρκετά μέλη «μη-κυβερνητικών οργανώσεων» από τις βαλκανικές χώρες, Αυστριακοί πολιτικοί καθώς και Ελληνοαμερικανοί. Καταγράφοντας όσους ασχολούνται με τα εκπαιδευτικά προγράμματα του Κέντρου θα συναντήσει κανείς μια πληθώρα διανοουμένων προερχόμενων από την ανανεωτική αριστερά ή τον «προοδευτικό χώρο»: Χ. Κουλούρη, Θ. Δραγώνα, Α. Φραγκουδάκη, Π. Κιτρομηλίδης, Ι. Κολιόπουλος και, τέλος, μέλη του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, για να έχουμε άμεση πρόσβαση στα εκπαιδευτικά εγχειρίδια. Χρηματοδότες του Κέντρου, αμερικανικές υπηρεσίες όπως η USAID, η αμερικανική και βρετανική Πρεσβεία, και επιχειρηματίες όπως ο Γιώργος Δαυίδ της Κόκα-Κόλα, ή ο Θ. Παπαλεξόπουλος της Τιτάν. Ο Κώστας Καρράς, βασικό στέλεχος και πραγματικός οργανωτής πολλών από τις δραστηριότητες του Κέντρου, είναι συντονιστής του Ελληνοτουρκικού Φόρουμ και για 18 χρόνια μέλος της διευθυντικής ομάδας της Λέσχης Μπίλντερμπεργκ.

Αναρωτιέται κανείς πως και γιατί, στην ηγεσία μιας οργάνωσης που αφορά την περιοχή μας, και δρα στις χώρες μας, γίνεται αποδεκτό από τους συμμετέχοντες να βρίσκεται ένας εκφραστής του σιωνιστικού λόμπι των Η.Π.Α. καθώς και ένας άλλος Αμερικανός, εμπλεκόμενος άμεσα σε διαπραγματεύσεις που αφορούν την περιοχή;

Αν μελετήσει κανείς όσους συμμετέχουν και κινούνται στις διάφορες οργανώσεις της παγκοσμιοποίησης, θα συναντήσει πάντα το ίδιο μείγμα, απλώς αλλάζουν τα άτομα και η ποσολογία. Στο ΕΛΙΑΜΕΠ, πέρα από τους γνωστούς καθηγητές, Λ. Τσούκαλη, Θ. Βερέμη, Χ. Κουλουμπή, και δημοσιογράφους, όπως ο Α. Παπαχελάς, συμμετέχουν ο Γ. Δαυίδ και ο Θ. Παπαλεξόπουλος. Ο Παπαλεξόπουλος, αντιπρόεδρος της Τιτάν και προσκεκλημένος της Λέσχης Μπίλντερμπεργκ, είναι ταυτόχρονα χορηγός του CDRSEE και πρόεδρος μιας άλλης ΜΚΟ που αποκαλείται «Κίνηση Πολιτών για την Ανοικτή Κοινωνία», δηλαδή έχει την ονομασία των οργανώσεων του Σόρος, στην οποία συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, οι Λουκάς Κυριακόπουλος, πρόεδρος του ΙΟΒΕ, ο καθ. Ηλίας Κατσούλης, το πρ. στέλεχος του ΣΥΝ, πρέσβης ε.τ. Κώστας Ζέπος, ο Αιμίλιος Ζαχαρέας, ο Νίκος Μουζέλης, ο Γιάννης Τζανετάκος, ο Αντώνης Παπαγιαννίδης, ο Δημήτρης Χατζησωκράτης. Ανάμεσα στους χορηγούς του CDRSEE βρίσκεται π.χ. και η ΑLPHA-Bank, του Συμβουλίου της οποίας ο αντιπρόεδρος είναι ο Ανδρέας Κανελλόπουλος, πρόεδρος της Τιτάν, και μέλος ο Θάνος Βερέμης του ΕΛΙΑΜΕΠ κ.ο.κ.

Και βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε τις διασυνδέσεις τους και την επιρροή τους στην επίσημη πολιτική ηγεσία και τα κέντρα αποφάσεων. Από την εποχή της κυβέρνησης Σημίτη και της υπουργίας του Γ. Παπανδρέου, το ΕΛΙΑΜΕΠ είναι σύμβουλος της ελληνικής Κυβέρνησης και οργανώνει εκπαιδευτικά σεμινάρια για τους αξιωματικούς του ελληνικού στρατού, έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην προώθηση του Σχεδίου Ανάν, και ένα βασικό πρώην στέλεχός του, ο Γιάννης Βαληνάκης, είναι σήμερα υφυπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση Καραμανλή. Ο Κώστας Καρράς, για δεκαοκτώ χρόνια (!) μέλος της διεύθυνσης της Λέσχης Μπίλντερμπεργκ, είναι «μέγας άρχων» του Πατριαρχείου, για δέκα χρόνια μέλος του Δ.Σ. των Ελλήνων Εφοπλιστών, πρόεδρος της «Ελληνικής Εταιρείας για την Προστασία του Περιβάλλοντος και της Πολιτιστικής κληρονομιάς», και βέβαια πρόεδρος του ελληνουρκικού Φόρουμ, κ.λπ.

Αν παρατηρήσουμε τη σύνθεση και τη δράση δεκάδων άλλων, δήθεν, «μη-κυβερνητικών οργανώσεων», θα διαπιστώσουμε τη συμμετοχή των ίδιων ατόμων σε εναλλασσόμενους ρόλους. Και δίπλα τους, μερικές εκατοντάδες Πανεπιστημιακών, δημοσιογράφων και «διανοουμένων» που, με το αζημίωτο, συμμετέχουν σε επιτροπές, διδάσκουν με παχυλές αμοιβές σε εκατοντάδες χρηματοδοτούμενα σεμινάρια, διευθύνουν τους πολιτιστικούς οργανισμούς της χώρας, ελέγχουν τα ΜΜΕ και συγκροτούν ένα δίχτυ που πνίγει και ελέγχει τη χώρα σε όλες της τις δραστηριότητες.

Από τον ευρωπαϊσμό στον ευρωατλαντισμό

Και όσο οι Έλληνες πολίτες καθεύδουν –ιδιαίτερα τα τελευταία δέκα χρόνια, από την εποχή της ανόδου της κυβέρνησης Σημίτη–, αυτή η στρατηγική διείσδυσης και ελέγχου έχει κάνει τεράστια άλματα. Κατ’ αρχάς έχει μεταστρέψει την ίδια την επίσημη πολιτική της Ελλάδας από τον «ευρωπαϊσμό» στον «ευρωατλαντισμό».

Πράγματι, αν στο παρελθόν το όραμα του «εκσυγχρονισμού» ήταν ο ευρωπαϊσμός, τώρα, όπως διακήρυξε στην Καθημερινή (05.02.06) ο Θεόδωρος Κουλουμπής, γενικός διευθυντής του ΕΛΙΑΜΕΠ, «πρέπει να επιλέξουμε τον ευρωατλαντισμό», και η ελληνική κυβέρνηση, καθώς και η αξιωματική αντιπολίτευση, μοιάζουν να εφαρμόζουν απαρέγκλιτα αυτή τη στρατηγική. Γι’ αυτό και η μεταστροφή, από το Ελσίνκι και μετά, στο ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας στην Ε.Ε., η εγκατάλειψη της Γιουγκοσλαβίας στην τύχη της, η στροφή προς το Ισραήλ, στη διένεξη με τους Άραβες, και τόσα άλλα που καθημερινά παρακολουθούμε. Δηλαδή, η Ελλάδα εγκαταλείπει τη στρατηγική της «ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης», της Ευρώπης από τον Ατλαντικό έως τα Ουράλια, και περνάει σε εκείνη του ευρωατλαντισμού, δηλαδή ενός ενιαίου μπλοκ από τον Ειρηνικό έως την… λίμνη Βαν και το Ισραήλ. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια, στο περιφερειακό πεδίο, αποδέχεται την τουρκική προτεραιότητα και τις υποχωρήσεις σε Κύπρο, Σκόπια, Αιγαίο, για χάρη αυτής της νέας στρατηγικής.

Και σε αυτόν τον σχεδιασμό εντάσσονται ποικίλες δυνάμεις και «ευαισθησίες». Συχνά άσχετα από προθέσεις. Ο χώρος του Συνασπισμού, η «άκρα αριστερά» και ο αναρχικός χώρος, χρησιμοποιούνται για να επιβάλουν μια «αντιεθνικιστική» ιδεολογική τρομοκρατία στους χώρους της νεολαίας, των φοιτητών και της διανόησης. Υπό το πρόσχημα του διεθνισμού, και χρησιμοποιώντας τις ιδεολογικές αγκυλώσεις αυτού του χώρου, ενισχύονται όλες οι στρατηγικές που κατατείνουν στην αποσύνθεση κάθε αντίστασης στα σχέδια της Νέας Τάξης, με την πρόταξη των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων», την απόρριψη της άμυνας της χώρας, την προώθηση απόψεων για «ανοικτά σύνορα» και, βέβαια, την απαραίτητη «ελληνοτουρκική φιλία» ως «φιλία των λαών» και την αναγνώριση των Σκοπίων ως «Μακεδονίας». Έτσι θάλλουν πλέον σε αυτόν τον χώρο τα συνθήματα κατά του «ελληνικού ιμπεριαλισμού» στα Βαλκάνια, κατά της Κύπρου κ.λπ. Ακόμα και εκείνες οι δυνάμεις που θα μπορούσαν να στραφούν κατά της Νέας Τάξης, περιορίζονται να διαδηλώνουν κατά της δράσης της στο… Ιράκ και να την στηρίζουν στην… Ελλάδα, να «καταριούνται» τη Λέσχη Μπιλντερμπεργκ και την παγκοσμιοποίηση και να συμμαχούν με τα μέλη και τους οργανωτές της στην Ελλάδα.

Στα κόμματα του «κυβερνητικού άξονα», Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ, έχουν ενισχυθεί οι ευρωατλαντιστές, όπως καταδεικνύει η άνοδος της Μπακογιάννη στο Υπ.Εξ και η αναγόρευση του Γιώργου Παπανδρέου σε Πρόεδρο της Σοσιαλιστικής Διεθνούς με την ενίσχυση του αγγλοσαξονικού και εβραϊκού λόμπι.

Ακόμα και το λεγόμενο εθνικιστικό ΛΑΟΣ, που χρησιμοποιείται για τον έλεγχο και τη διαστρέβλωση των πατριωτικών αισθημάτων του λαού, στην περίπτωση του σχεδίου Ανάν, ήταν εξαιρετικά υποτονικό ενώ στην περίπτωση των υποκλοπών, ο Καρατζαφέρης δήλωσε πως δεν υπάρχει εμπλοκή των Αμερικανών!

Όμως η προσπάθεια (απο)προσανατολισμού της ελληνικής ιδεολογικής και πολιτικής ζωής δεν περιορίζεται στα κόμματα και τους πολιτικούς χώρους. Στρέφεται κυρίως στους ιδεολογικούς μηχανισμούς: στα ΜΜΕ, την εκκλησία, την εκπαίδευση. Στο χώρο των ΜΜΕ, ιδιαίτερα την τηλεόραση, ο έλεγχος των πρεσβειών, των διαπλεκομένων, και των ελεγχόμενων από αυτούς κονδυλοφόρων και μεγαφώνων, είναι χωρίς προηγούμενο και πανθομολογούμενος. Οι λίστες της Αμερικανικής Πρεσβείας, αλλά και ο έλεγχος των εσωτερικών agents d’ influence, απαγορεύουν σχεδόν την έκφραση οποιασδήποτε σοβαρής αντικαθεστωτικής άποψης, εκτός ίσως από τους γελοιογράφους. Στην εκκλησία, η δαιμονοποίηση του Χριστόδουλου –στην οποία συνέβαλε αποφασιστικά και ο ίδιος με τα σφάλματά του και κυρίως με την ποιότητα του «περιβάλλοντός» του– ευνοεί την καταρράκωση ενός θεσμού που συνδεόταν άρρηκτα με την ταυτότητα των Ελλήνων. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η παρόξυνση των εσωτερικών αντιθέσεων, όχι απλώς με τη χυδαία μορφή της, τύπου Ζακύνθου, αλλά κυρίως εκείνη με το Πατριαρχείο. Ακόμα και ο «νεο-ορθόδοξος» χώρος έχει γίνει κομμάτια με την ενίσχυση στο εσωτερικό του των εκσυγχρονιστικών και ψευδο-οικουμενιστικών αντιλήψεων. Τέλος, στην εκπαίδευση, ο έλεγχος είναι εξαιρετικά προχωρημένος στην ανώτατη παιδεία, όπου ο «μεταμοντερνισμός», η τεχνοκρατικοποίηση και ο αντιεθνικισμός είναι τα κυρίαρχα ιδεολογήματα του «χώρου», υποβοηθούμενα από αναρίθμητα προγράμματα, «αρπαχτές», ταξίδια στο εξωτερικό, διορισμούς σε αναρίθμητες θέσεις και… τζακούζι.

Ο «ρεαλισμός» της υποταγής

Αυτή η πολυπλόκαμη προσπάθεια οριστικής αλλοίωσης και υποταγής του φρονήματος του ελληνικού λαού, που συμπεριλαμβάνει και δυνάμεις αντιμαχόμενες μεταξύ τους, από την άκρα αριστερά έως την άκρα δεξιά, έχει αγγίξει και τον δημοκρατικό, πατριωτικό χώρο. Με πολλαπλές μορφές. Η κυριότερη την τελευταία περίοδο είναι η «ρεαλιστική» εκδοχή. Σύμφωνα με αυτή, είμαστε υποχρεωμένοι να συνταχθούμε με τους Αμερικανούς, για λόγους ρεαλισμού. Πρόσφατα, σε αφιέρωμα του περιοδικού Νέα Πολιτική για τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις (τεύχος 6, Μάρτιος 2006), διαβάζουμε πως απλώς εμείς θα πρέπει να γίνουμε σοβαροί για να μας προσέξουν οι Αμερικανοί στα Βαλκάνια, ενώ ο Αντώνης Παπαγιαννίδης (βλ σσ. 32-33), για το θέμα των παρακολουθήσεων της Βόνταφον, μας εξηγεί πως αυτές είναι άγνωστο από ποιους έγιναν και εξάλλου οι μεγάλες δυνάμεις ήταν υποχρεωμένες να τις κάνουν στη διάρκεια των Ολυμπιακών και απλώς οι ελληνικές κυβερνήσεις, ως «μη σοβαρές», δεν πήραν τα απαραίτητα μέτρα, γι’ αυτό οι «άλλοι» τα πήραν μόνοι τους!

Βέβαια, η ιδέα πως κάποιοι, δηλαδή οι ίδιοι οι Αμερικανοί, εμποδίζουν τους Έλληνες πολιτικούς να γίνουν «σοβαροί», ή μάλλον προωθούν τους καθόλου σοβαρούς yesmen στην εξουσία, δεν περνάει από το μυαλό των «ρεαλιστών πατριωτών», που μας προτείνουν να γίνουμε «αξιόπιστοι σύμμαχοι». Υποστηρίζουν οι ρεαλιστές πως, στην εξωτερική πολιτική, δεν χωράει «συναισθηματισμός». Συμφωνούμε απολύτως και μάλλον τους εγκαλούμε για «συναισθη­ματικό» φιλοαμερικανισμό. Διότι, βέβαια, οι Αμερικανοί προώθησαν το σχέδιο Ανάν, οι Αμερικανοί και ο Σόρος υποστηρίζουν τα Σκόπια και τα αναγνώρισαν ως «Μακεδονία», οι Αμερικανοί παίζουν το αλβανικό χαρτί και έχουν διαλύσει τη Γιουγκοσλαβία, οι Αμερικανοί είναι οι μεγάλοι πάτρωνες των Τούρκων και ενισχύουν κάθε είδους υπαρκτή ή κατασκευασμένη μειονότητα στην περιοχή. Κατά συνέπεια, ο δικός μας «αντιαμερικανισμός» είναι μια ρεαλιστική και ψύχραιμη αντιμετώπιση της πραγματικότητας, διότι απλούστατα οι Αμερικανοί επιθυμούν το ψαλίδισμα της Ελλάδας, τουλάχιστον στην παρούσα φάση, ως της τελευταίας βαλκανικής χώρας που θα μπορούσε να αντισταθεί στην αποσύνθεση των Βαλκανίων, και έχουν επιλέξει το δίδυμο Τουρκία-Ισραήλ ως τους προνομιακούς τους εταίρους. Προφανώς, εάν η Ελλάδα δεχόταν να ενταχθεί στο νεο-οθωμανικό σχέδιο, εάν εκχωρούσε την Κύπρο με την τεράστια στρατηγική της σημασία, εάν δεχόταν τη ρευστοποίηση της εθνικής της κυριαρχίας, ιδιαίτερα στη Βόρειο Ελλάδα και το Αιγαίο, τότε και οι Αμερικανοί θα μπορούσαν να γίνουν πιο «φιλικοί» απέναντί μας. Αυτό είναι, υποτίθεται, και το σχέδιο των νέων Φαναριωτών που συνωθούνται γύρω από το Πατριαρχείο και στους συνδέσμους «ελληνοτουρκικής φιλίας».

Όσοι φαντάζονται ειλικρινώς πως μπορεί να υπάρξει μια πολιτική υπεράσπισης των εθνικών δικαιωμάτων μας στην παρούσα συγκυρία, συμμαχώντας με τις Η.Π.Α., όχι μόνο πλανώνται πλάνην οικτρά αλλά και ανοίγουν τον δρόμο για την αποδοχή του νεο-οθωμανισμού. Η Ελλάδα δεν μπορεί να στηριχτεί στις Η.Π.Α. γιατί η πολιτική των Αμερικανών προϋποθέτει το ψαλίδισμά μας. Μόνο εάν άλλαζε ριζικά η συγκυρία και οι Η.Π.Α. και το Ισραήλ έρχονταν σε σύγκρουση με την Τουρκία, θα μπορούσε να μεταβληθεί η στάση Αμερικανών και Εγγλέζων. Στο μεταξύ θα συνεχίσουν να είναι άσπονδοι σύμμαχοι μας, που πριονίζουν την παρουσία και τον ρόλο της Ελλάδας στα Βαλκάνια. Οι «φιλοαμερικανοί» πατριώτες πρέπει να επιλέξουν, θα είναι είτε φιλοαμερικανοί είτε πατριώτες‡ δεν χωράνε στο ίδιο τσουβάλι και τα δύο.

Η Ελλάδα έχει μία και μόνη δυνατή επιλογή που να εξυπηρετεί τα εθνικά της συμφέροντα: την ενίσχυση της οικονομικής και πολιτικής της αυτονομίας, την άρρηκτη συμμαχία της με την Κύπρο, τη διαμόρφωση ενός ευρωπαϊκού βαλκανικού πόλου, στον οποίο δεν έχει καμία θέση η Τουρκία ως εξω-βαλκανική χώρα, την ανάπτυξη των σχέσεών της με τη Ρωσία και τις ασιατικές χώρες. Βεβαίως και δεν μπορεί να έλθει σήμερα σε ανοικτή ρήξη με τις Η.Π.Α., ωστόσο θα πρέπει να ενισχύσει σε όλα τα πεδία την αυτονομία της.

Για όλα αυτά όμως υπάρχει μια προϋπόθεση, ότι οι Έλληνες θέλουν ακόμα να είναι ανεξάρτητοι, ότι εκτιμούν την ελευθερία περισσότερο από τα χάμπουργκερς και ότι θα ανατρέψουν την ιδεολογική ηγεμονία του ενδοτισμού που έχει δηλητηριάσει την ιδεολογική και πολιτική πραγματικότητα της χώρας. Και στην Κύπρο φάνηκε, σε πολύ δυσκολότερες συνθήκες, πως αυτό είναι εφικτό. Οι Έλληνες της Κύπρου βρίσκονται σήμερα σε πολύ καλύτερη κατάσταση από τους Ελλαδίτες, διότι αποδείχθηκε πως η αντίσταση μπορεί να είναι νικηφόρα.

Στην Κύπρο, είναι πια δακτυλοδεικτούμενοι όσοι «ενισχύθηκαν» με τον ένα ή άλλο τρόπο από τους Αμερικανούς για να προωθήσουν το σχέδιο Ανάν‡ στην Ελλάδα, συνεχίζουν είτε από τα παρασκήνια είτε στο προσκήνιο να κορυβαντιούν υπέρ της διάλυσης της ταυτότητάς μας, υπέρ της «συμφιλίωσης» του θύτη με το θύμα, υπέρ της υποταγής μας, για να κερδίσουν κάποια ψίχουλα. Η αποκάλυψή των σχεδίων και του ρόλου τους αποτελεί το πρώτο βήμα, τόσο αναγκαίο όμως.

Δημοσιεύτηκε στο 58ο τεύχος του περιοδικού Άρδην (Μάρτιος-Απρίλιος ’06).

Ωστόσο, ενώ η κρίση της παγκοσμιοποίησης επιταχύνεται είναι προφανές το έλλειμμα των εναλλακτικών προτάσεων απέναντί της. Στη φάση της συρρίκνωσης και της αποσύνθεσης των αντισυστημικών κινημάτων, που είχαν αναδειχθεί στη δεκαετία του 1960 επιβίωσαν, στη Δύση, δύο κατηγορίες οργανώσεων, είτε οι παλαιομαρξιστικές –και παλαιοαναρχικές– είτε οι λεγόμενες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις.

Οι πρώτες επιβιώνουν με τη θέληση και την επιθυμία να επιστρέψουν στο «παλιό καλό παρελθόν», είτε της Οκτωβριανής είτε της Ισπανικής επανάστασης. Και είναι απολύτως φυσικό, στις περιόδους της κρίσης οι άνθρωποι και τα κινήματα «ταμπουρώνονται» στις παλιές βεβαιότητες και οι παντοειδείς αιρέσεις επιβιώνουν ευκολότερα, προσφέροντας μια στέγη στον άξενο κόσμο του μεταμοντερνισμού και του νεο-φιλελευθερισμού.

Οι δεύτερες έχουν μεταβληθεί σε μηχανισμούς μιας «εναλλακτικής παγκοσμιο­ποίησης» και συμπληρώνουν την νέο-φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση με μια διορθωτική φιλανθρωπική ή οικολογική διάσταση.

Όμως τα αντιπαγκοσμιοποιητικά κινήματα και οι νέες κοινωνικές απόπειρες που –ιδιαίτερα στη Λατινική Αμερική– αναζητούν το δρόμο τους, έχουν ανάγκη από εναλλακτικές προτάσεις που να υπερβαίνουν με θετικό τρόπο τα αδιέξοδα των παλιότερων εμπειριών και δεν φυλακίζονται στον «ουνιβερσαλισμό» των «Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων» και των διαφόρων «διεθνιστικών» αιρέσεων. Δεν μπορούν «να περπατήσουν» αναμασώντας τις εμπει­ρίες του παρελθόντος, διότι κάνοντας κάτι τέτοιο όχι απλώς φυλακίζονται σε παρωχημένα σχήματα, αλλά αναιρούν τον ίδιο το ριζοσπαστικό χαρακτήρα τους.

Διότι, σήμερα, το βασικό στοιχείο του συστήματος είναι η παγκοσμιοποιητική του διάσταση, η ραχοκοκαλιά του συγκροτείται από τις πολυεθνικές εταιρείες, το σύστημα παραγωγής και διανομής είναι διεθνοποιημένο και παγκόσμιο, τα σύμβολά του είναι η κοκα-κόλα τα μακ ντόναλντς και η Μάικροσοφτ. Η αποτελεσματική πάλη ενάντιά του προϋποθέτει επομένως στην κατεδάφιση της παγκοσμιοποιητικής του διάστασης. Ο νεοφιλευθερισμός είναι το απαραίτητο συμπλήρωμα αυτής της διάστασης και όχι το αντίστροφο!

Αν λοιπόν το αντιπαγκοσμιοποιητικό κίνημα μεταβληθεί σε «κίνημα εναλλακτικής παγκοσμιο­ποίησης», όπως θέλουν οι σοσιαλδημοκράτες και οι Μ.Κ.Ο., τότε παίζει στο γήπεδο του «εχθρού», διότι η παγκοσμιοποίηση δεν μπορεί –στη σημερινή φάση– παρά να είναι νεο-φιλελεύθερη! Το σημερινό καπιταλιστικό-ιμπεριαλιστικό σύστημα μπορεί να υπάρξει μόνον ως παγκοσμιοποιημένο. Και αυτό σημαίνει ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων, εμπορευμάτων και ανθρώπων. Αν λοιπόν στη λογική ενος ψευδο-διεθνισμού, το κίνημα από μία υποτιθέμενη «εναλλακτική σκοπιά» προσπαθεί να κατεδαφίσει κάθε υπόλειμμα αντίστασης, εθνικής, περιφερειακής, θρησκευτικής, πολιτισμικής, τότε στην πραγματικότητα μεταβάλλεται στον «εναλλακτικό» τροχό του παγκοσμιοποιητικού οικοδομήματος.

Γι αυτό το κίνημα βρίσκεται σήμερα σε ένα σταυροδρόμι. Δεν μπορεί να συνεχίσει να προχωράει με τις παλιές ιδεολογίες, με τις παλιές αντιλήψεις, δεν μπορεί να συντάσσεται με την «καλή παγκοσμιοποίηση».

Όλες οι αυθεντικές εναλλακτικές απόπειρες –στη Βενεζουέλα, τη Βολιβία κ.λπ. – αντιστρατεύονται κατ΄ εξοχήν την παγκοσμιοποίηση. Το ίδιο συμβαίνει με όλα τα κινήματα των χωρών του Τρίτου Κόσμου, της Ινδίας, της Παλαιστίνης, των Ζαπατίστας. Αλλά και στην Ευρώπη τα μόνα αυθεντικά και πλειοψηφικά κινήματα –όπως η καταψήφιση του Σχεδίου Ανάν στην Κύπρο ή του Ευρωσυντάγματος στη Γαλλία– στρέφονται ευθέως κατά της παγκοσμιοποίησης.

Οι οπαδοί της «εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης», όπως φάνηκε και στο πρόσφατο «Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ» που οργανώθηκε στην Αθήνα, οδηγούνται σε ιδεολογικό και οργανωτικό αδιέξοδο. Δεν μπορείς να είσαι εναντίον της παγκοσμιοποίησης και…υπέρ του σχεδίου Ανάν στην Κύπρο, ή υπέρ της εισόδου της Τουρκίας στην Ε.Ε, ευθυγραμμιζόμενος πλήρως με τους Αμερικανούς και τις πολυεθνικές και από την άλλη πλευρά να αντιμάχεσαι αποτελεσματικά την εισβολή των Αμερικάνών στο Ιράν.

Είναι ανάγκη λοιπόν οι αντιπαγκοσμιοποιητικές δυνάμεις να συγκροτήσουν μια αυθεντική εναλλακτική πρόταση έναντι του κυρίαρχου μοντέλου, και αυτή προϋποθέτει την αποδόμηση της παγκοσμιοποίησης. την συγκρότηση ενός μοντέλου που να στηρίζεται στην απόρριψη της λογικής της ανάπτυξης, της οικολογικής καταστροφής, της υπερσυγκέντρωσης. και να προωθεί τη μετάβαση σε μια αποκεντρωμένη, οικολογικά βιώσιμη, κοινωνικά δίκαιη και δημοκρατική κοινωνία. Αυτό προϋποθέτει μια διπλή κίνηση, την στήριξη και την ενίσχυση των εγχώριων παραδόσεων και ταυτοτήτων και παράλληλα την σύνδεσή τους με τις εμπειρίες άλλων λαών και παραδόσεων.

Τα «υλικά» έχουν συσσωρευτεί από όλες τις απόπειρες και εμπειρίες του παρελθόντος. Όμως η σύνθεση πρέπει να είναι πρωτότυπη, απορρίπτοντας παλιούς διαχωρισμούς και αποκλεισμούς.

Το Άρδην στην δεκάχρονη διαδρομή του, έχει προσπαθήσει να συνδεθεί με την παράδοση του λαού μας, αποφασιστικό στοιχείο για την διαμόρφωση μίας πλειοψηφικής εναλλακτικής πρότασης, και ταυτόχρονα να διατηρήσει τη σύνδεση με την παγκόσμια εμπειρία, έτσι ώστε να μην αποκλειστούμε σε μια στενή τοπική και εθνική παράδοση. Όπως τόσες φορές έχουμε επαναλάβει, ή μόνη αυθεντική διέξοδος στο δίλημμα, παράδοση ή εκσυγχρονισμός, είναι ο εκσυγχρονισμός της παράδοσής μας.

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Άρδην (τ.58 Μάιος-Ιούνιος ’06)

Παρότι η παγκοσμιοποίηση ευαγγελιζόταν το «Τέλος της Ιστορίας», οι εξελίξεις την διαψεύδουν κατηγορηματικά. Η Ιστορία όχι μόνο συνεχίζεται αλλά «επιστρέφει» πλησίστια: στη Λατινική Αμερική, οι Ινδιάνοι εμπνέονται από τον προκολομβιανό κόσμο, στη Μέση Ανατολή, η εποχή των Σταυροφοριών αναδύεται ακέραιη, ενώ, στη χώρα μας τα βλέμματα είναι στραμμένα στο Βυζάντιο, στην Τουρκοκρατία, στην Επανάσταση, στην Αντίσταση.

Οχι, ούτε το ρολόι του χρόνου ούτε οι λαοί έχουν τρελαθεί. Απλούστατα, επειδή η «Νέα Τάξη» επιζητά την εκ βάθρων μετάλλαξη λαών, εθνών και κοινωνιών, σύμφωνα με τα πρότυπα και τις απαιτήσεις της, οι κυριαρχούμενοι, στον αγώνα τους για αυτοδιάθεση, αναζητούν ερείσματα στη δική τους «Ιστορία».

Τα Βαλκάνια

Υστερα από την κατάρρευση του ανατολικού στρατοπέδου, η περιοχή μας γνώρισε τον κατακερματισμό που υποδαύλισαν οι ΗΠΑ, χρησιμοποιώντας την παραδοσιακή τακτική τού «διαίρει και βασίλευε» με την ενίσχυση των λεγόμενων στρατηγικών μειονοτήτων, για την αποσύνθεση των εθνών-κρατών και τη γενικευμένη αποσταθεροποίηση, ώστε να μην μπορέσουν οι βαλκανικοί λαοί να συγκροτήσουν έναν σχετικά αυτόνομο οικονομικό και πολιτικό πόλο.

Η ολοκλήρωση αυτής της στρατηγικής απαιτεί και έναν «παράγοντα συνοχής», ρόλο τον οποίο έχουν αναθέσει στην Τουρκία, περιφερειακή δύναμη με ισχυρό στρατό, ανερχόμενη οικονομία, αυτοκρατορικό παρελθόν και επεκτατικές τάσεις, ώστε να εδραιωθεί μια νεο-οθωμανική «ειρήνη» στην περιοχή. Γι’ αυτό και οι ΗΠΑ σπρώχνουν τους στρατοκράτες της Αγκυρας να στραφούν προς την Ευρώπη και τα Βαλκάνια· εξ ου και το σχέδιο Ανάν ή η ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Η Ελλάδα

Στην Ελλάδα, οι άρχουσες τάξεις έχουν αποδεχθεί πλήρως αυτό το σενάριο. Κυβέρνηση και αξιωματική αντιπολίτευση, με το πρόσχημα του «κατευνασμού», έχουν αναλάβει την… εκπροσώπηση της γείτονος στην Ευρώπη. Σε οικονομικό επίπεδο, οι μεγαλο-επιχειρηματίες έχουν επιδοθεί σ’ ένα ρεσιτάλ συμφωνιών. Ενδεικτικά, εκτός από την Εθνική Τράπεζα που επένδυσε 4 δισ. στην Τουρκία, το 35% του κύκλου εργασιών της Ιντραλότ, του κ. Κόκκαλη, πραγματοποιείται εκεί, ενώ ο κ. Μπόμπολας με τον πρόεδρο του ελληνοτουρκικού επιμελητηρίου, Ρ. Ταρά, κατασκευάζουν μια νέα… πόλη στο Ομάν, κόστους 20 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Οι Φαναριώτες επιστρέφουν.

Και όμως η Τουρκία δεν παραιτείται από το casus belli, κατέχει τη μισή Κύπρο, εγείρει μειονοτικό ζήτημα στη Θράκη και καταστέλλει αδυσώπητα όλα τα κοινωνικά, πολιτικά και εθνικά κινήματα στο εσωτερικό της.

Για την εμπέδωση αυτής της στρατηγικής που τείνει να μεταβάλει την Ελλάδα -και την Κύπρο- σε χώρες υποτελείς όχι μόνο στον υπερατλαντικό μονάρχη αλλά και στον τοπικό γκαουλάιτερ, είναι απαραίτητος ο έλεγχος της διανόησης και η αλλοίωση του φρονήματος του λαού.

Γι’ αυτό, καθημερινά, αδιάκοπα, υπάλληλοι και παρακοιμώμενοι των ξένων πρεσβειών, ή ποικιλώνυμων «ιδρυμάτων» τύπου Σόρος, βαφτίζουν την αντίθεση στον αμερικανικό ιμπεριαλισμό «πρωτόγονο αντιαμερικανισμό», την καταδίκη των σιωνιστικών εγκλημάτων «αντισημιτισμό», την καταγγελία της παγκοσμιοποίησης «απομονωτισμό», την υπεράσπιση της πατρίδας «εθνικισμό» και «ρατσισμό». Κάποιοι έφτασαν να χαρακτηρίσουν «νεκρόφιλο» τον Ρίτσο, «φασίστα» τον Εγγονόπουλο, «βυζαντινιστή» τον Θεοδωράκη, «παρακρατικό» τον Παπαρρηγόπουλο, η δε κυρία Αννα Διαμαντοπούλου μας προέτρεψε να υιοθετήσουμε τα αγγλικά ως επίσημη γλώσσα.

Η Ιστορία

Στρατηγικό ρόλο σε αυτό το εγχείρημα καταλαμβάνει το ζήτημα της Ιστορίας, διότι ο εξανδραποδισμός ενός λαού διέρχεται από τη ριζοτόμηση της ιστορίας και της παράδοσής του:

Στα πανεπιστήμια, εδώ και χρόνια, κυκλοφορεί μια πρωτότυπη «ιστορική» αντίληψη που θέλει τους Ελληνες να συγκροτούνται ως έθνος μετά την Επανάσταση του 1821, αποκόβοντάς τους από μια ιστορική παράδοση χιλιετιών: «Είμαστε απλώς νεοέλληνες», πρόσφατης κοπής· επιπλέον, καλά ζούσαμε στην «πολυεθνική Οθωμανική Αυτοκρατορία» που, κατά τον ιστορικό Αντώνη Λιάκο, πρέπει να αντικαταστήσει τον όρο Τουρκοκρατία.

Ετσι και σήμερα πρέπει να προσαρμοστούμε στα νέα «πολυεθνικά μορφώματα», που μας ετοιμάζει η Νέα Τάξη. Αυτή η λογική:

Α. Εξωραΐζει ή υποβαθμίζει την οθωμανική κατάκτηση, τη Μικρασιατική Καταστροφή, την εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο το 1974.

Β. Αποσκοπεί στην κάμψη αυτού που ο Ν. Σβορώνος αποκάλεσε «αντιστασιακό φρόνημα του ελληνισμού», «απομυθοποιώντας» όλες τις μεγάλες αντιστασιακές στιγμές. Σύμφωνα, λοιπόν, με τις νέες «αφηγήσεις», στο 1821 ή στην Εθνική Αντίσταση η έμφαση πρέπει να δίνεται κυρίως στην εμφύλια διαμάχη.

Γ. Σ’ ένα ευρύτερο πεδίο, επιδιώκει την αποδυνάμωση του εθνικού αισθήματος, της ιστορικής μνήμης και όλων των πολιτισμικών ιδιαιτεροτήτων των Ελλήνων. Το πατριωτικό αίσθημα κατασυκοφαντείται ως «εθνικιστικό», ενώ επιστρατεύεται η δικτατορία των συνταγματαρχών, ή ο Καρατζαφέρης, ως ιδεολογικό φόβητρο.

*Μιλούν για «αποδραματοποίηση» της Ιστορίας και αποσιωπούν τη γενοκτονία των Ποντίων, την ίδια στιγμή που αρνούνται -και δικαίως- οποιαδήποτε «λήθη» ως προς το Ολοκαύτωμα των Εβραίων. *Μάχονται λυσσαλέα τον «ελληνικό εθνοκεντρισμό», ενώ αποδέχονται την «αφήγηση» των Νεοτούρκων για τον Κεμάλ.

*Χρησιμοποιούν ως επιχείρημα τον «κατευνασμό» μεταξύ Γάλλων και Γερμανών, «ξεχνώντας» πως αυτός στηρίχθηκε στην αναγνώριση των ναζιστικών εγκλημάτων και την εγκατάλειψη του μιλιταρισμού από τη Γερμανία. Οταν όμως οι υπήκοοι αυτού του νέου αναδυόμενου «πολυεθνικού μορφώματος» ανακάλυψαν ότι αυτή η αντίληψη διοχετεύεται ακόμα και στο δημοτικό σχολείο -όπως συμβαίνει με το βιβλίο της Ιστορίας της ΣΤ’-, τότε ξέσπασε η «θύελλα».

Όντως το νέο βιβλίο της Ιστορίας της ΣΤ’ Δημοτικού, που εγκρίθηκε επί Σημίτη και κυκλοφόρησε επί Καραμανλή, απηχεί αυτή την αντίληψη· η απόφαση για τη συγγραφή του συνδέεται με συμφωνίες των Τζεμ – Παπανδρέου, το 1999, χωρίς βέβαια τίποτε το ανάλογο να συμβεί από την τουρκική πλευρά.

Στο βιβλίο η ελληνική Επανάσταση περιγράφεται λίγο ώς πολύ με το ύφος των οδηγιών ενός… επιτραπέζιου παιχνιδιού· το παιδομάζωμα παρουσιάζεται ως «στρατολόγηση» των χριστιανικών πληθυσμών· οι Μικρασιάτες «συνωστίζονται» στο λιμάνι της Σμύρνης το 1922· αποσιωπούνται οι γενοκτονίες των Νεοτούρκων· ταυτοχρόνως, τονίζονται υπερβολικά οι πτυχές της συνύπαρξης για να υποβαθμιστεί η υποδούλωση, οι διωγμοί, η καταπίεση, η εκμετάλλευση. Αλλά ακόμα και από τη… Γαλλική Επανάσταση απουσιάζουν ο Ροβεσπιέρος και ο Μαρά.

Οι αντιδράσεις

Οι αντιδράσεις ήταν τόσο έντονες και γενικευμένες, ώστε το ζήτημα αναδείχθηκε σταδιακά σ’ ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά ζητήματα της επικαιρότητας. Η συζήτηση άναψε, με άρθρα και τοποθετήσεις που απηχούσαν και τις δύο απόψεις.

Παράλληλα, πάρθηκαν πολλαπλές πρωτοβουλίες για την απόσυρση του βιβλίου, μέσω Διαδικτύου (π.χ. η ιστοσελίδα του «Αντίβαρου»), σε τηλεοπτικές εκπομπές (π.χ. ο 902 TV), με εκδηλώσεις και αναλύσεις (π.χ. το τεύχος 62 του περιοδικού «Αρδην»).

Η αντίδραση των υποστηρικτών της «νέας ιστορίας» υπήρξε αλαζονική και πανικόβλητη. Η κ. Κουλούρη χαρακτήρισε τους αντιδρώντες αλαζονικά «housewives» και «εργάτες από τη Γερμανία». Ο κ. Λιάκος αναφέρθηκε σε… «ψυχωτικούς», επιστρατεύοντας το γνωστό αμάλγαμα ακροδεξιών και αριστερών! Και όμως, κατά του συγκεκριμένου βιβλίου έχουν ταχθεί το ΚΚΕ, όλα (!) τα κόμματα της κυπριακής Βουλής, πολλοί δημοσιογράφοι (μόνο στην «Ελευθεροτυπία», Στάθης, Τριάντης, Στεφανίδης, Μαλιγκούδης κ.ά.). Εκτός δε από τις ενοχλητικές «νοικοκυρές», στις 4.100 υπογραφές των διαμαρτυρομένων στο «Αντίβαρο» περιλαμβάνονται 125 πανεπιστημιακοί, 600 εκπαιδευτικοί και πολλοί άλλοι «αναρμόδιοι», όπως 541 ποντιακά και προσφυγικά σωματεία, η Ενωση Σμυρναίων, ενώσεις Κων/πολιτών.

Τέλος, ο υπουργός Παιδείας της Κύπρου διαμαρτυρήθηκε στην ελληνίδα υπουργό γι’ αυτό ακριβώς το θέμα.

Δημιουργήθηκε, δηλαδή, ένα κίνημα που ήδη ξεπερνάει το συγκεκριμένο και αγκαλιάζει την ιστορική μας μνήμη γενικότερα. Και αυτό το κίνημα δεν αντιμετωπίζεται με συκοφαντίες, ούτε με πλαστογραφίες και αμαλγάματα.

Όσο για την Αριστερά, που ορισμένοι επικαλούνται, έγινε μεγάλη λαϊκή δύναμη μόνο όταν τέθηκε επικεφαλής του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα· δεν ακολούθησε τους ελάχιστους που καλούσαν σε «συμφιλίωση» με τους κατακτητές, με το σύνθημα «γερμανοί εργάτες, αδέρφια μας», ούτε αργότερα εκείνους που συκοφαντούσαν τον αγώνα της Κύπρου.

Ο υποφαινόμενος, στα χρόνια του Δημοτικού, συμμετείχε πρώτη φορά σε διαδήλωση για την Κύπρο. Στη συνέχεια, ήρθε πολλές φορές σε σύγκρουση με την εξουσία. Ποτέ όμως δεν ξέχασε το δίδαγμα των παιδικών του χρόνων: Για έναν λαό που, εδώ και οκτώ αιώνες, έχει πρόβλημα ανεξαρτησίας, όσοι, με οποιοδήποτε πρόσχημα, αρνούνται τη σύγκρουση με την πραγματική εξουσία, την ξένη προστασία και τον ιμπεριαλισμό, αργά ή γρήγορα, συντάσσονται μαζί της.

Τα σύμβολα της αντίστασης σε αυτό τον τόπο ευτυχώς ορίζονται ακόμα από ζώντες όπως ο Μανόλης Γλέζος, ο Βάσος Λυσσαρίδης, ο Τάσσος Παπαδόπουλος και τεθνεώτες όπως ο Γρηγόρης Αυξεντίου και ο Σολωμός Σολωμού. Η Ιστορία μας διηγείται πριν απ’ όλα την «Αντίσταση στη φοβερή εξουσία», σύμφωνα με τα λόγια του ποιητή, και όχι τα μυθεύματα των οσφυοκαμπτών.

Δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία, στις 25/02/07

Όταν αντίθετα ελλείπουν οι συλλογικοί στόχοι και οι Έλληνες αφήνονται απλώς αντιμέτωποι με το κράτος τους, χωρίς κανένα ιδανικό, τότε γίνονται οι χειρότεροι άνθρωποι, γίνονται «κωλοέλληνες», όπως λέει και ο Σαββόπουλος. Διότι βέβαια δεν τους συνέχει το κράτος, όπως συμβαίνει με τους Δυτικοευρωπαίους, γιατί σε μας δεν υπάρχει η έννοια του κρατικού καθήκοντος: ή λειτουργεί κάποιο συλλογικό όραμα, το οποίο επενδύεται εν μέρει και στο κράτος, ή τίποτε.

Μία από τις χειρότερη στιγμές για τους νεώτερους Έλληνες υπήρξε η όψιμη μεταπολίτευση, τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Για πρώτη φορά στη νεώτερη ιστορία, οι Έλληνες βρέθηκαν στο ναδίρ των συλλογικών οραμάτων. Η Αριστερά έπαψε να πιστεύει στην πραγμάτωση του σοσιαλισμού μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και την καπιταλιστική μετάλλαξη της Κίνας. Η πασοκική «Κεντροαριστερά» έθαψε τα οράματα της Αλλαγής κάτω από μίζες, κότερα και Κοσκωτάδες. Τέλος, η κάποτε συντηρητική, «εθνοκεντρική» και θρησκευόμενη Δεξιά προσχώρησε αύτανδρη στο ήθος της Μυκόνου και των γιάπηδων του Κολωνακίου. Υπ’ αυτές τις συνθήκες, διαμορφώθηκε το χειρότερο είδος Έλληνα που γνώρισε η σύγχρονη Ελλάδα. Χωρίς πλέον καμία αναστολή στην αρπαγή της συλλογικής περιουσίας, τη γενικευμένη ψευδολογία και υποκρισία, την απεμπόληση της εθνικής, ταξικής και προσωπικής αξιοπρέπειας, τον πιο χυδαίο καταναλωτισμό και τη γενικευμένη αποβλάκωση από το ήθος του σκυλάδικου, ή ακόμα χειρότερα της ελληνικής τηλεόρασης. Και όλα αυτά παρ’ ότι την ίδια στιγμή η Ελλάδα γνώρισε την πιο “δημοκρατική”, στο τυπικό πεδίο, περίοδο της ιστορίας της. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο δημόσιος και ο ιδιωτικός χώρος αποσυντέθηκε. Στην πολιτική επιπλέουν και κυριαρχούν διαπλεκόμενοι, γιέσμεν και ανδρείκελα. Στους «πνευματικούς» θεσμούς και τα Πανεπιστήμια, εσμοί επιδοτούμενων συνασπισμένων μηδενικών και μετριοτήτων, που περιθωριοποιούν και αποκλείουν εκείνους που δεν τους μοιάζουν. Και τι να πει κανείς για την πολιτιστική ζωή, όπου στις καλύτερες περιπτώσεις πρόκειται για έντιμες μετριότητες. Οι ζωγράφοι δεν ζουν πλέον σε σοφίτες και υπόγεια, αλλά κορδακίζονται «στα Κολωνάκια» και τις κοσμικές συναθροίσεις. Ακόμα και εκεί που κάποτε η Ελλάδα διέπρεπε, στην ποίηση, αναγορεύονται πλέον σε «μεγάλους(ες)», ποιητές που κάποτε θα εθεωρούντο απλώς τίμιες φωνές. Ένα κύμα νεοπλουτισμού, προσαρμογής στον κανόνα, ανυπόφορου κομφορμισμού, έχει σαρώσει τις ελίτ του τόπου, που διαγκωνίζονται σε επιδείξεις εξοχικών και γαριδοσαλάτας στις δεξιώσεις τους. Το χρήμα έχει γίνει το μέτρο των πάντων, έστω και δανεικό.

Κάθε χρόνο πολλαπλασιάζονται οι απονομές των τηλεοπτικών βραβείων όπου μπορεί κανείς, μεταξύ άλλων, να θαυμάσει τον Μητσοτάκη και τον Μπούτρος Γκάλι να τις πραγματοποιούν ! Παράλληλα συνωστίζονται στην εκπομπή του Μητσικώστα οι λοιδωρούμενοι από αυτόν, Μειϊμαράκηδες και Κουλούρηδες, μαζί με τον Λιακόπουλο, για να χορέψουν μπροστά στην κάμερα μια άθλια απομίμηση ζεϊμπέκικου.

Ο δομημένος χώρος, οι πόλεις μας, το περιβάλλον, αποτελούν καθημερινά πηγές άγχους και ανήμπορης λύσσας. «Όπου και αν ταξιδέψεις, η Ελλάδα σε πληγώνει». Το κιτς, το κραυγαλέο, το αναίσχυντα νεοπλουτίστικο, το θορυβώδες, κυριαρχούν. Το αυθεντικό υποχρεώνεται να “κρυβεται” και οι φορείς του να “τρώνε βρώμικο ψωμί”. Πριν από τριάντα χρόνια, ο τότε φέρελπις Θάνος Μικρούτσικος μελοποιούσε ένα ποίημα του –τότε– Βολφ Μπήρμαν: «σαν χέλια γλοιώδικα έχουν πουληθεί, τους έχω σιχαθεί», ενώ σήμερα «αγωνίζεται» και διαγκωνίζεται για μια προεδρία σε ένα φεστιβάλ, για μια θέση στη γραμματεία του Πασοκ. Ο Διονύσης Σαββόπουλος, ωχρό ομοίωμα του εαυτού του, σέρνεται από συναυλία σε συνέντευξη και από δεξίωση σε αρπαχτή, σα νάθελε να διακωμωδήσει και να ευτελίσει ό,τι κάποτε «αγάπησε», υμνώντας τους Αμερικάνους, την ελληνοτουρκική «φιλία», το σχέδιο Ανάν –αυτός που είχε μιλήσει για «την Κύπρο που οι εμπόροι τη μισούνε»– και γράφοντας «στιχάκια» για τη Γιάννα Αγγελοπούλου.

Η φθορά των ανθρώπινων σχέσεων, η έλλειψη αλληλεγγύης, εισχώρησε παντού, ακόμα και στις πιο μικρές ανθρώπινες συσσωματώσεις και ομάδες, ακόμα και μέσα στις οικογένειες. Δίπλα μας, η αναζήτηση της καριέρας και της κοινωνικής ανόδου, η πιο χυδαία κλοπή συντρόφων και συλλογικών αγαθών, διέρρηξε σχέσεις και φιλίες. Συχνά, άνθρωποι που διατηρούν ακόμα κάποιες αξίες, αδυνατούν να κατανοήσουν τον γενικευμένο αμοραλισμό που είναι πλέον κυρίαρχος στις ανθρώπινες σχέσεις καθώς και την εκτεταμένη απο-ηθικοποίηση των νεώτερων γενιών που κάποιες φορές δεν διαθέτουν καν την έννοια της ενοχής και των τύψεων. Όλα είναι καλώς καμωμένα, αρκεί να κερδίσουμε και να την «φέρουμε» στους άλλους. Προφανώς όμως, αυτό το πρότυπο, που εξοργίζει κάποιες φορές τους μεγαλυτέρους, διοχετεύτηκε στους νεώτερους από τους… ίδιους τους γονείς τους. Μόνο που, όπως συνήθως συμβαίνει, οι νεώτεροι ξεπερνούν τα ίδια τα πρότυπά τους, «άμες δε γεσόμεθα πολλώ κάρρονες»! Οι ίδιες οι ερωτικές σχέσεις, άλλοτε καταφύγιο του ρομαντισμού, έγιναν πιο πεζές, αντικείμενο συναλλαγής – σεξουαλικής ή οικονομικής ή συνηθέστερα και των δύο.

Πόσες και πόσες φορές δεν νιώσαμε όλοι την προδοσία, τον κυνισμό, να στρέφονται ενάντιά μας, κατά τον ίδιο τρόπο που συμπεριφερθήκαμε κάποιες φορές εμείς οι ίδιοι. Προδοσία αξιών και προδοσία ανθρώπων και φίλων.

***

Χαρακτηριστικός αυτής της περιόδου είναι και ο κυρίαρχος τύπος των δήθεν “κινημάτων αμφισβήτησης” που αναδεικνύονται στο προσκήνιο: παρασιτικά “κινήματα” μιας κατ’ εξοχήν παρασιτικής κοινωνίας. “Κινήματα” στα οποία ο πολιτικαντισμός, οι κρυφές συμφωνίες “για τρεις πουτάνες” και η ίντριγκα, έχουν αντικαταστήσει την έννοια της πολιτικής τακτικής και στρατηγικής. Η αμφισβήτηση της καθεστηκυίας τάξης και η “απαλλοτρίωση των απαλλοτριωτών” έχει μεταβληθεί σε “κίνημα με το αζημίωτο”, όπου, από τις ληστείες μέχρι τις ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις και την εξασφάλιση θέσεων στο δημόσιο, κυριαρχεί η λογική “το τερπνόν μετά του ωφελίμου”. Πρόκειται για την περιβόητη “συναντίληψη” Εξαρχείων-Κολωνακίου, που παράγει αυτή την καταπληκτική σύμπτωση απόψεων μεταξύ Da Capo και εξαρχειώτικων καφενέδων, εναντίον του “εθνικισμού”, υπέρ του σχεδίου Ανάν και της πολυπολιτισμικότητας, και πάει λέγοντας. Η ανεκδιήγητη εικόνα των δικών της “17 Νοέμβρη” και του ΕΛΑ, όπου η πλειοψηφία προσπαθεί να σώσει το τομάρι της, και ελάχιστοι προσπαθούν να διαφυλάξουν τις έστω και αμφιλεγόμενες αξίες και πρακτικές των οργανώσεών τους. Όπως τόνισε κάποιος, “στην Ελλάδα της μεταπολιτευσης δεν εκφυλίστηκε μόνο το ΠΑΣΟΚ αλλά και οι ίδιοι οι τρομοκράτες”.

Το ίδιο το εργατικό κίνημα καταστράφηκε από την αθρόα είσοδο μεταναστών και την ουσιαστική εξαφάνιση των Ελλήνων εργατών από ολόκληρους τομείς της παραγωγής. Στην οικοδομή, την αγροτική ποραγωγή, τους περισσότερους βιομηχανικούς τομείς, δεν υπάρχουν πλέον Έλληνες εργάτες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η ελληνική οικονομία μείωσε τον πληθωρισμό, επεξέτεινε τη μαύρη εργασία και η κοινωνία μας μεταβλήθηκε εν πολλοίς σε δουλοκτητική. Οι μετανάστες εργάτες κτίζουν τα σπίτια μας και τα εξοχικά της “ελιτ-αλήτ”, κατά την εύστοχη έκφραση του Κ.Ζουράρι, φυλάνε τους γονείς και τα παιδιά μας.

Σήμερα, που τα ελληνικά λαϊκά στρώματα αρχίζουν πλέον να θίγονται από την αθρόα είσοδο των μεταναστών, η οποία ανεβάζει την τιμή της γης, των ενοικίων και ρίχνει τα μεροκάματα, ποια μορφή παίρνουν οι κυρίαρχες αντιδράσεις μιας παρασιτικής κοινωνίας; Από τη μια τα αφεντικά και όλοι όσοι χρειάζονται φθηνές καθαρίστριες και κηπουρούς στα βόρεια προάστεια της Αθήνας, ή τα λαμόγια του τουρισμού, διεκδικούν την ελεύθερη και απρόσκοπτη είσοδο μεταναστών χωρίς κανένα περιορισμό – τα Εξάρχεια και ο Αδριανόπουλος διεκδικούν από κοινού “κάτω τα σύνορα”. Από την άλλη οι φασίστες, ορισμένοι κουφιοκέφαλοι, καθώς και πολλοί απελπισμένοι, που παρασύρονται από τη λογική τους, δεν ζητούν λογαριασμό από εκείνους που σχεδιασμένα έφεραν τους μετανάστες στην Ελλάδα, για λόγους οικονομικούς και πολιτικούς, αλλά από τους ίδους τους ξένους. αντί να διεκδικήσουν την πλήρη ένταξη όλων των εργαζόμενων μεταναστών στην ελληνική κοινωνία και τον ελληνικό πολιτισμό _ό,τι απέμεινε από αύτον_ και τον ταυτόχρονο ριζικό περιορισμό της μετανάστευσης.

***

Γι’ αυτό, τα τελευταία χρόνια, επειδή κατέρρευσαν όλες οι αξίες και οι πίστεις, το μόνο καταφύγιο που έμεινε στους πιο ευαίσθητους ανθρώπους ήταν η ορθοδοξία, και δευτερευόντως το έθνος, σαν μια αναφορά σε μια συλλογική κοινότητα, έστω και «φαντασιακή», σαν μια πίστη που δεν αποφέρει κάποια άμεση ανταπόδοση. Και βέβαια δεν μιλάμε για εκείνους που έχουν την Ορθοδοξία ή το έθνος ως επάγγελμα και κερδίζουν χρήμα και αναγνώριση, αλλά για τους απλούς ανθρώπους, που ακόμα και αν δεν είναι ιδιαίτερα θρησκευόμενοι ή «εθνικιστές» –καμιά φορά και καθόλου– τα θεωρούν ως τα μοναδικά υποδείγματα συλλογικού βίου, που διατηρούν το ανθρώπινο πρόσωπο σε μια εποχή φθοράς και παρακμής. Γι’ αυτό και τόσα εκατομμύρια υπέγραψαν για τις ταυτότητες, γι’ αυτό σε όλες τις δημοσκοπήσεις δίνουν τέτοια αξία στην έννοια του έθνους, που λιδωρεί η ελίτ. Έτσι, βαθιά πληγωμένοι από την Ελλάδα και τους ίδιους τους συντρόφους μας, πασχίζοντας ξανά και ξανά, ελπίζουμε σε κάποιο θαύμα. Κάποιο «θαύμα», κάποιο «ρεύμα που θα δώσει η ψυχή μας» και θα μας επιτρέψει και πάλι να μην μιλάμε για έναν εξιδανικευμένο φανταστικό ελληνισμό, αλλά για τους συγκεκριμένους ανθρώπους που από «κωλοέλληνες» θα έχουν ξαναγίνει σύντροφοι, συμμέτοχοι σε κοινές αξίες. Γι’αυτό και αντιμετωπίζουμε θετικά, κάθε κίνημα, καθε σκίρτημα της κοινωνίας, ακόμα και αν υπάρχουν και αμφιλεγόμενα σημεία, όπως συνέβη με το πρόσφατο φοιτητικό κίνημα.

Ζούμε λοιπόν σε μια παράδοξη και σχιζοφρενική κατάσταση. Από τη μια θέλουμε να μένουμε πιστοί στις αξίες του πατριωτισμού, της ισότητας, της οικολογικής ισορροπίας, της άμεσης δημοκρατίας, από την άλλη βιώνουμε συνθήκες μόνωσης, «μισανθρωπισμού» -όπως του Μολιέρου ο «μισάνθρωπος»- απογοήτευσης από τη συγκεκριμένη Ελλάδα. Γι’ αυτό προσφεύγουμε στην ιστορία και την «τέχνη της ποιήσεως», προσπαθώντας να αντλήσουμε από εκεί το απαραίτητο κουράγιο. Παράλληλα αναζητούμε, καθημερινά, ασταμάτητα, έστω αυτά τα λιγοστά ψήγματα της αντίστασης και της συλλογικότητας, σε ένα όχι στο σχέδιο Ανάν, στα παλιά κουρέλια μας, στην παρέα, όπου καμιά φορά “το θάυμα λειτουργεί”, ή σε κάποια στιγμή κατάνυξης, πόνου και ανάτασης, όταν αχνοφαίνεται κάτι από το παλιό χαμένο μας πρόσωπο. Ελπίζοντας πάλι πως θα μπορέσουμε να ξαναγίνουμε ο εαυτός μας.

Μέσα σε αυτό τον διχασμό ζει και αυτό το περιοδικό, που εκδόθηκε σε στιγμές έσχατης παρακμής –το πρώτο τεύχος κυκλοφόρησε λίγες μέρες μετά τα Ίμια. Ήθελε να αποτελέσει έναν πυρήνα προβληματισμού και παρέμβασης για να αλλάξει η μοίρα του τόπου, να συμβάλει ίσως στη δημιουργία ενός νέου ιδεολογικού και πολιτικού υποκειμένου. Στην πορεία, υποχρεωθήκαμε, σε μεγάλο βαθμό, να στραφούμε στην ανάδειξη της ταυτότητας, της ιδιοπροσωπίας και στην ιστορία μας, γιατί στις σημερινές συνθήκες εκεί βρίσκονται οι κυριότερες βάσεις αντίστασης των Ελλήνων και όχι, δυστυχώς, στην καθημερινότητά μας. Οι καλύτερες πλευρές μας είναι η αρχετυπική και ιστορική διάσταση του προσώπου μας και οι χειρότερες, η καθημερινή πρακτική μας. Παράλληλα, επειδή δεν θέλουμε να εγκλωβιστούμε σ’ αυτή την ιστορική και ιδεολογική διάσταση, προσπαθούμε κάθε στιγμή, κάθε λεπτό, να συνδέσουμε το ένα με το άλλο, γνωρίζοντας την βαθιά αντινομία που διέπει αυτή την προσπάθεια.

Δεν αποδεχόμαστε την εύκολη λογική που υποστηρίζει πως τάχατες είμαστε «ωραίοι, σαν Έλληνες», και πως κατά βάθος όλα πάνε καλά. Αυτή είναι μια αντίληψη μπαρόβιων του Κολωνακίου, ακριβοπληρωμένων δημοσιογράφων και ατζέντηδων που χαϊδεύουν τα αυτιά και το υπογάστριο των Ελλήνων. Όχι, εμείς που μας αποκαλούν «εθνικιστές» και «Ελληναράδες» οι γραικύλοι, έχουμε βαθιά συνείδηση για τον εκπεσμό μας, και γι’ αυτό πασχίζουμε να αποκτήσουμε και πάλι συλλογικά οράματα, μήπως και ξαναβρούμε «τα φτερά τα πρωτινά μας τα μεγάλα», μήπως και ξαναγίνουμε “Έλληνες”.

Δημοσιεύτηκε στο 60 τεύχος του περιοδικού Άρδην (Καλοκαίρι 2006)

Η Ρωσία, ουσιαστικός παράγων της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής και των εσωτερικών πολιτικών και ιδεολογικών εξελίξεων, από την εποχή του… ύστερου Βυζαντίου, επανεμφανίζεται, μετά από μία έκλειψη τουλάχιστον δεκαπέντε χρόνων. Διότι, ακόμα και όταν οι Έλληνες δεν διέθεταν δικό τους κράτος, όπως κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, προσέβλεπαν στη Ρωσία, το «ξανθό ομόδοξο γένος», ως τον βασικό αρωγό τους στις προσπάθειες απελευθέρωσής τους. Στη Ρωσία θα διαμορφωθεί η «Φιλική Εταιρεία», ενώ η κάθοδος του ρωσικού στρατού το 1829, θα αποβεί καθοριστική για τη δημιουργία του νεώτερου ελληνικού κράτους. Παράλληλα, μέχρι τη δεκαετία του 1850, η Ρωσία υπήρξε σταθερός υποστηρικτής των ελληνικών θέσεων έναντι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Στη συνέχεια, ακολουθεί μια μακρά περίοδος απομάκρυνσης, που θα διαρκέσει πολλές δεκαετίες. Στην πρώτη φάση, επειδή η ελληνική κυβέρνηση συντάχθηκε με τους Δυτικούς στον Κριμαϊκό Πόλεμο εναντίον της Ρωσίας, η ρωσική πολιτική εγκαταλείπει την πολιτική της ενίσχυσης της Ορθοδοξίας και υιοθετεί μια πανσλαβιστική πολιτική υποστηρίζοντας τη Βουλγαρία. Μετά την πτώση του Τσάρου και την Οκτωβριανή Επανάσταση, η Ελλάδα συμμετείχε στην εκστρατεία κατά της σοβιετικής εξουσίας, ενώ οι Σοβιετικοί, μετά το 1920, θα υποστη­ρίξουν τον Κεμάλ, με τραγικές συνέπειες για τον ελληνισμό. Τέλος, με αφορμή το «Μακεδονικό», θα στηρίζουν και πάλι τις βουλγαρικές θέσεις. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου Ελλάδα και Ρωσία ήταν σύμμαχες, η Ελλάδα θα βρεθεί σε αντίπαλο στρατόπεδο στον ψυχρό πόλεμο. Ωστόσο, η Σοβιετική Ένωση συχνά θα στηρίζει τις ελληνικές θέσεις στο Κυπριακό, απέναντι στους Αγγλο­αμερικανούς και την Τουρκία.

Μετά την κατάρρευση του 1989, οι σχέσεις Ελλάδας-Ρωσίας ήταν καλές, αλλά χωρίς ιδιαίτερο βάθος, δεδομένης της καθολικής υποχώρησης της ρωσικής παρουσίας. Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, μολονότι ανήκε σε διαφορετικό στρατόπεδο από την Ελλάδα, είχε εξαιρετικά αρνητικές συνέπειες για τους βαλκανικούς λαούς. Επέτρεψε την πλήρη αποσύνθεση της Γιουγκοσλαβίας, την ενίσχυση του αλβανικού και, κυρίως, του τουρκικού εθνικισμού, την επέλαση των νατοϊκών δυνάμεων και την ένταξη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης στο δυτικό στρατόπεδο. Ο περιβόητος «άξονας» Ελλάδας – Βουλγαρίας, για την αντιμετώπιση της τουρκικής επιθετικότητας διελύθη, ενώ ενισχύθηκε ο γεωπολιτικός ρόλος της Τουρκίας. Η καθολική έκλειψη της ρωσικής παρουσίας στην Ευρώπη υπήρξε ιδιαίτερα αρνητική για όλες τις δυνάμεις του ενδιάμεσου χώρου, όπως η Ελλάδα, διότι τις υποχρέωσε να υποταχθούν ολοκληρωτικά στην αμερικάνικη ηγεμονία. Εξ ίσου καταστρεπτική υπήρξε αυτή η έκλειψη και για τους αραβικούς λαούς, τους Παλαιστινίους κ.λπ. Οι δύο πόλεμοι εναντίον του Ιράκ μπόρεσαν να πραγματοποιηθούν γιατί οι ΗΠΑ έμειναν η μοναδική υπερδύναμη στον κόσμο.

Η νέα Ρωσία θα αναπτύξει ιδιαίτερα φιλικές σχέσεις με την Κύπρο, που αποτελεί ουσιώδη υποσταθμό των ρωσικών συμφερόντων, για το ξέπλυμα χρήματος, την μετακίνηση κεφαλαίων κ.λπ. Στο πολιτικό πεδίο, αυτές οι σχέσεις θα έχουν ως συνέπεια τη θετική για τα ελληνικά συμφέροντα στάση της Ρωσίας στο Σχέδιο Ανάν, ιδιαίτερα στο Συμβούλιο Ασφαλείας, παρά την τεράστια άνοδο των ρωσο-τουρκικών οικονομικών σχέσεων.

Από τις αρχές της νέας χιλιετίας, και παρά την κρίση της, η Ρωσία επανακάμπτει ως μεγάλη ευρωπαϊκή ή ευρασιατική δύναμη, στηριγμένη στα ενεργειακά της αποθέματα, το στρατιωτικό πυρηνικό της οπλοστάσιο και την άνοδο της οικονομικής της ισχύος. Πράγματι, μετά τη χρηματιστηριακή κρίση του 1998 και την άνοδο του Πούτιν στην εξουσία, το ΑΕΠ αυξάνεται γύρω στο 6% τον χρόνο, και ήδη η Ρωσία είναι η τρίτη χώρα στον κόσμο, ως προς τα συναλλαγματικά αποθέματα. Ακολουθώντας το παράδειγμα της Κίνας, χρησιμοποιεί την οικονομική της ισχύ για την επανεμφάνισή της στο παγκόσμιο προσκήνιο και για να επιτύχει την αναστροφή των αρνητικών τάσεων στον άμεσο περίγυρό της. Οικοδομεί τη συμμαχία με την Κίνα, και εν μέρει με το Ιράν, προσπαθεί να συγκροτήσει πάλι έναν πόλο με τις πρώην χώρες της ΕΣΣΔ και να αποτρέψει την ένταξή τους στην αμερικανική σφαίρα επιρροής. Χαρακτηριστική είναι η αποχώρηση των Αμερικανών από τη βάση τους στο Ουζμπεκιστάν και η πρόσφατη απόφαση της ουκρανικής κυβέρνησης να παγώσει τις συνομιλίες για την ένταξή της στο ΝΑΤΟ. Τέλος, επανεμφανίζεται στα Βαλκάνια και τη Δυτική Ευρώπη, και όχι μόνο με το φυσικό αέριο και το πετρέλαιο. Οι ρωσικές εταιρείες κυριαρχούν στη χαλυβουργία και το αλουμίνιο, ενώ διεισδύουν και στους τομείς των τηλεπικοινωνιών, όπως συνέβη ήδη και στην Ελλάδα.

Η έλευση του Πούτιν στην Ελλάδα σηματοδοτεί ένα νέο βήμα στην πολιτική της ρωσικής επαναδραστηριοποίησης. Η ρωσική εξουσία αποφασίζει να πιέσει ανοικτά την ελληνική και τη βουλγαρική κυβέρνηση, να επισπεύσουν τις διαδικασίες και να αγνοήσουν τις ατλαντικές σειρήνες. Και η πιθανή τελική υπογραφή των συμφωνιών θα μεταβάλει τους Ρώσους σε «στρατηγικούς» εταίρους όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και της Βουλγαρίας. Η Βουλγαρία και η Ρουμανία θα γίνουν σύντομα μέλη της Ε.Ε., οι σχέσεις Τουρκίας-Ευρώπης εισέρχονται σε μια μακρά περίοδο κρίσης, ενώ παράλληλα ενισχύονται οι σχέσεις της Ρωσίας με τη Δυτική Ευρώπη ­– όπως έδειξε και η συνάντηση Πούτιν-Σιράκ-Μέρκελ τον Σεπτέμβριο. Κατά συνέπεια, αυξάνονται οι δυνατότητες επιλογών από χώρες όπως η Ελλάδα, που έχουν τη δυνατότητα να σπάσουν τον μονομερή εγκλωβισμό τους στον Ατλαντισμό.

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Άρδην (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 2006)

Η ήττα του Ισραήλ στον Λίβανο υπήρξε ένα γεγονός ευρύτερων διαστάσεων απ’ όσο μπορεί κανείς να υποθέσει επί τη βάσει των απωλειών του ισραηλινού στρατού.

Κατ’ αρχάς, συνέτριψε τον ίδιο το μύθο του αήττητου που συντηρούσε η Τσαχάλ (ο ισραηλινός στρατός), τουλάχιστον από το 1973 και μετά. Ο ισραηλινός στρατός όχι μόνο μπορεί να ηττηθεί, αλλά έδειξε και σημεία κόπωσης του ηθικού του, ενώ πανικός κατέλαβε το σύνολο της ισραηλινής κοινωνίας.

Κατά δεύτερο λόγο, η φασιστικού τύπου συμπεριφορά των Ισραηλινών στο Λίβανο, κατέστρεψε εν πολλοίς, ό,τι, με μεγάλη προσπάθεια, χτίζει τόσα χρόνια η σιωνιστική προπαγάνδα και τα πολυάριθμα λόμπυ στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, για τους δήθεν διωκόμενους, από τον «αραβικό αντισημιτισμό» «Εβραίους». Αυτή η προπαγάνδα στηρίζεται στην εξίσωση των «ανυπεράσπιστων Εβραίων» με το πάνοπλο Ισραήλ, και χρησιμοποιεί με δόλιο τρόπο τα πάθη του εβραϊκού λαού στο παρελθόν και κυρίως το Ολοκαύτωμα και τις ενοχές της Δύσης, για να δικαιολογήσει την ατιμωρησία για την επεκτατική και ρατσιστική συμπεριφορά του Ισραήλ σήμερα. Η ήττα της φασιστικού τύπου επιχείρησης στο Λίβανο σηματοδότησε και ήττα του σιωνισμού στις ΗΠΑ, όπου πληθαίνουν οι φωνές που επικρίνουν την ταύτιση των αμερικανικών συμφερόντων με το Ισραήλ και τη γενίκευση της σύγκρουσης με τον ισλαμικό κόσμο, στο εσωτερικό του ίδιου του Αμερικανικού κατεστημένου, αλλά και στην Ευρώπη.

Ακόμα και στην ίδια την Ελλάδα, δυσχέρανε το εγχείρημα της ανάπτυξης της σιωνιστικής επιρροής, που εξελίσσεται τα τελευταία χρόνια, χρησιμοποιώντας και πάλι το Ολοκαύτωμα ως ιδεολογική βάση, και βεβαίως εκείνους τους πρόθυμους «αριστερούς» και «προοδευτικούς», που κατακεραυνώνουν τον ελληνικό «αντισημιτισμό», συνδεδεμένοι ποικιλότροπα με το σιωνιστικό εγχείρημα.

Τρίτον, και ίσως πολύ σημαντικότερο στη σημερινή συγκυρία, έκανε πολύ δυσκολότερη τη σχεδιαζόμενη –ακόμα και σήμερα– επιχείρηση των ΗΠΑ εναντίον του Ιράν. Αν το Ισραήλ δεν μπόρεσε να νικήσει τη Χεζμπολλά ξεσηκώνοντας τέτοιες αντιδράσεις παγκοσμίως, τι άραγε θα συμβεί εάν οι ΗΠΑ επιτεθούν στο Ιράν; Όχι μόνο δεν διαθέτουν εξασφαλισμένη επιτυχία, αλλά θα εμπλακούν σε έναν «εκατονταετή πόλεμο» με το Ισλάμ και θα πετύχουν αυτό που δεν πέτυχαν οι ίδιοι οι μουσουλμάνοι επί αιώνες, να ενοποιήσουν σιΐτες και σουνίτες εναντίον της Δύσης στο σύνολό της.

Τέταρτον, η νίκη της Χεζμπολά, όταν όλα τα Αραβικά έθνη και οι κυβερνήσεις τους έχουν αποδειχθεί ανίκανα να αντιμετωπίσουν τον σιωνιστικό επεκτατισμό, για πάνω από ογδόντα χρόνια, επισφραγίζει τη στροφή των Αράβων προς τον ισλαμισμό ως της μοναδικής διεξόδου για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της Δύσης και του Ισραήλ. Πλέον, το Ισλάμ, προβάλλει ως η μοναδική διέξοδος για την αυτοσυνειδησία και την αξιοπρέπεια των Αράβων και των λοιπών μουσουλμανικών λαών. Και οι συνέπειες αυτής της συνεχιζόμενης στροφής είναι ανυπολόγιστες για όλο τον κόσμο και την Ελλάδα. Κατ’ αρχάς επιβεβαιώνουν αυτό που υποστηρίζαμε ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν η Ιρανική επανάσταση εγκαινίασε το κύμα της επανισλαμοποίησης των μουσουλμανικών χωρών, ότι δηλαδή, στο εξής, όλα τα πολιτικά κινήματα θα είναι υποχρεωμένα να περάσουν μέσα από το Ισλάμ για να έχουν μαζική απήχηση. Και σταδιακώς τόσο οι συντηρητικές απόψεις, αυτό που έχει χαρακτηριστεί ως ισλαμοφασισμός της Σαουδικής Αραβίας ή ο τουρκο-τουρανικός ισλαμισμός, που έδρασαν στη Βοσνία, όσο και οι προοδευτικές, όπως της Χαμάς ή ακόμα περισσότερο της Χεζμπολλά, περνούν αναπόφευκτα μέσα από το Ισλάμ. Κατά συνέπεια, αποκτά τεράστια σημασία η ενίσχυση των προοδευτικών ισλαμικών οργανώσεων, που δεν βλέπουν από μια σκοταδιστική οπτική γωνία τον υπόλοιπο κόσμο, αλλά είναι διατεθειμένες να συμμαχήσουν με άλλες προοδευτικές αντιλήψεις. Έτσι το γεγονός πως η Χεζμπολλά γέμισε τον Λίβανο με αφίσες του Τσε Γκεβάρα και του πρόεδρου Τσάβες, και πως συνεργάζεται και με χριστιανικά κόμματα και οργανώσεις, είναι μια θετική εξέλιξη, που δείχνει πως, αν και δύσκολη, είναι εφικτή μια συμμαχία μεταξύ του ριζοσπαστικού Ισλάμ και άλλων αντιπαγκοσμιοποιητικών δυνάμεων στον κόσμο.

Σε ότι αφορά την Ελλάδα, η άνοδος του ριζοσπαστικού Ισλάμ αποτελεί έναν παράγοντα επιτάχυνσης των γεωπολιτικών εξελίξεων σε όλη την περιοχή και ιδιαίτερα στην Τουρκία.

Όπως επισημαίνουμε και στο εισαγωγικό σημείωμα του τρέχοντος τεύχους, «Ο εκσυγχρονισμός σε αμυντική διάταξη», το τουρκικό κατεστημένο προσπαθεί να χρησιμοποιήσει την άνοδο του ισλαμισμού και στην Τουρκία ως όπλο για την επέκταση της επιρροής του στις μουσουλμανικές χώρες και τους Κούρδους. Πρόκειται όμως για ένα Ισλάμ συντηρητικό, το οποίο δεν υπερβαίνει τη στρατηγική των αρχουσών ελίτ. Κατά συνέπεια είναι προς το συμφέρον του ελληνικού λαού, όπως και του συνόλου των ευρωπαϊκών λαών, να διαχωριστούν οι συντηρητικές ισλαμικές δυνάμεις, και μάλιστα του τουρκικού-σουνιτικού Ισλάμ, από τον ριζικό ισλαμισμό. Και επειδή η ισλαμική συνιστώσα μάλλον θα ενισχυθεί και στην Τουρκία τα επόμενα χρόνια, ενώ η αμερικανική επιρροή θα συρρικνώνεται, θα γίνεται όλο και πιο ισχυρός, σε ορισμένους κύκλους, ο πειρασμός της χρησιμοποίησής του για τη μεταβολή της Τουρκίας σε ηγέτιδα δύναμη του μουσουλμανικού κόσμου.

Ο ελληνικός λαός που υπέφερε, όπως και οι Άραβες την τουρκική κατοχή, είναι κατά συνέπεια υποχρεωμένος να αναπτύξει τις σχέσεις του με το προοδευτικό αραβικό και ιρανικό Ισλάμ, σε αντίθεση με τις τουρκικές επιδιώξεις και την συντηρητική ή και ισλαμοφασιστική πτέρυγα, που με τον ένα ή άλλο τρόπο υπηρετούν σήμερα τα αμερικανικά συμφέροντα. Η Ελλάδα, που βρίσκεται στα σύνορα των δύο κόσμων, θα πρέπει, με κάθε μέσο, να αποφύγει την μεταβολή της σε στόχο ενός ενιαίου Ισλάμ.

Γι’ αυτό οι αστείες «πρωτοβουλίες» της Υπουργού Εξωτερικών στις ΗΠΑ, που τόσο διατυμπανίστηκαν από τα ελληνικά ΜΜΕ –σε υποτιθέμενη συνάντηση υπουργών Εξωτερικών για το Μεσανατολικό, ήταν η μόνη… υπουργός Εξωτερικών που μετείχε(!) – καλό θα ήταν να αντικατασταθούν από μέτρα που θα διαφυλάσσουν τουλάχιστον το καλό όνομα της Ελλάδας στον αραβικό λαό. Η ανάγνωση των σχετικών αφιερωμάτων του Άρδην θα ήταν, επιτέλους, μια καλή αρχή για την αγράμματη και φιλοτομαρική ελίτ της πλατείας Κολωνακίου. κάτι θα μπορούσε να κερδίσει, ώστε τουλάχιστον να μειωθεί η ζημιά που επιφέρει!

 Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Άρδην τ.61 (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 2006)

Η απρόσκοπτη μετάβαση από το ελληνικό έθνος-κράτος σε μια απλή επαρχία μιας παγκοσμιοποιημένης Ευρώπης προϋποθέτει δραματικές και βίαιες ιδεολογικές μετατοπίσεις: Θα πρέπει, μέσα σε λίγα χρόνια, να αποδομηθεί η εθνική ταυτότητα ενός πανάρχαιου έθνους -αλλά και οι λαϊκές νοοτροπίες και παραδόσεις-, που αποτελεί εμπόδιο στις αναγκαίες «προσαρμογές» των αρχουσών τάξεων, στο newspeak της «νέας παγκόσμιας τάξης». Και εάν ο ηλεκτρονικός Τύπος αποτελεί τον κυριότερο μηχανισμό αυτού του πολιτισμικού εξανδραποδισμού, ωστόσο είναι απαραίτητη και η συνδρομή της «υψηλής κουλτούρας», η οποία είναι εξ ίσου αναγκαία για την παραγωγή των νέων ιδεολογικών στερεοτύπων. Ο κατ’ εξοχήν «παραγωγός» [έστω και ως αναπαραγωγή των εις την, εκείθεν και εντεύθεν του Ατλαντικού, Εσπερία παραγόμενων ιδεολογιών] των «υπερεθνικών» στερεοτύπων είναι το Πανεπιστήμιο και συνολικότερα οι «ακαδημαϊκοί θεσμοί».

Πώς, όμως, μπορεί να «αποκρυβεί» η μακρά ιστορική διαδρομή ενός έθνους, με ζωή, τουλάχιστον, τριών χιλιάδων χρόνων, που συγκρίνεται μόνο με τους Εβραίους ή τους Κινέζους; Είναι δυνατόν να αποσιωπηθεί η Άλωση του 1204, ή εκείνη του 1453, ή η Επανάσταση του ’21; Και όμως, επειδή το νεύρο του πολέμου είναι το συμφέρον, και τα συμφέροντα που διακυβεύονται είναι όντως μεγάλα, τα πάντα είναι δυνατόν να επιχειρηθούν.

Η υιοθέτηση του «μεταμοντέρνου λόγου» προσφέρει το ιδεολογικό όχημα αυτής της παρασιώπησης: εν τέλει, δεν έχουν τόσο μεγάλη σημασία τα γεγονότα αλλά οι «αφηγήσεις» περί αυτών, οι «ιδεολογίες» και οι «νοοτροπίες». Ο νεώτερος ελληνισμός δεν συγκροτείται λοιπόν μετά τον 11^ο αιώνα, όπως όλες οι μαρτυρίες, επαναστάσεις και εξεγέρσεις -ακόμα και οι, τόσο αρεστές στους κύκλους της «νέας ιστορίας», «νοοτροπίες»- καταδεικνύουν· όχι, συγκροτείται από τότε που ο Κοραής, ο Παπαρρηγόπουλος ή ο Ζαμπέλιος έγραψαν γι’ αυτόν! Το ελληνικό έθνος, και η συνέχειά του -μέσα από τομές και ασυνέχειες- από την αρχαιότητα έως σήμερα, καθώς και η ανάδυση του νεώτερου ελληνισμού κατά τους υστεροβυζαντινούς χρόνους, αποτελούν «αφηγήσεις» που κατασκευάστηκαν από τους «εθνοκεντρικούς» διανοουμένους και ιστορικούς, ιδιαίτερα κατά τον 19^ο αιώνα.

Αρκεί, λοιπόν, να καταδείξουμε τα «εθνικιστικά κίνητρα» των ιστορικών μας, για να εξαφανίσουμε την ίδια τη… συνέχεια του ελληνικού έθνους: Το έθνος συγκροτείται, στην πραγματικότητα, από το ελληνικό κράτος· κατά τον ίδιο δε τρόπο που συγκροτήθηκε, διά του κρατικού λόγου, έτσι μπορεί και να αποδομηθεί. Η αποδόμηση αυτή μπορεί να πραγματοποιηθεί είτε μέσα στα όρια ενός νέου υπερεθνικού κράτους -επί παραδείγματι, μιας ομοσπονδιακής Ευρώπης- είτε σε ένα κρατικό μόρφωμα, που, ενώ εξακολουθεί να οριοθετείται στα πλαίσια του ελληνικού κράτους, δεν συγκροτείται προνομιακά από μία πολιτισμική και εθνική ομάδα, όπως το ελληνικό έθνος, αλλά καθίσταται «πολυπολιτισμικό» και «πολυεθνοτικό». Το κράτος και μόνο διαθέτει συνέχεια, και όχι το έθνος (sic), αντιστρέφοντας ριζικά την πραγματικότητα ενός έθνους όπως το ελληνικό, που επιβίωσε κάτω από πολλές κρατικές εξουσίες, και μόνο πολύ πρόσφατα συγκρότησε και πάλι εθνικό κράτος.

Οι «νέοι ιστορικοί», επομένως, ως οι «οργανικοί διανοούμενοι» αυτού του αναδυόμενου μη-εθνικού κράτους το οποίο «αφηγούνται», αντικαθιστούν τους «εθνικιστές» «οργανικούς διανοουμένους» του παλιού «εθνοκεντρικού» ελληνικού κράτους. Εξ άλλου, ο ιδεολογικός μέντορας της «νέας ιστορίας», ο Έρικ Χομπσμπάουμ, το έχει διατυπώσει απερίφραστα και… ανενδοίαστα:

Η έννοια ενός ελληνικού «έθνους» είναι ασφαλώς μία πολύ σύγχρονη ιδέα. Δεν υπήρχε στην κλασσική αρχαιότητα. Δεν υπήρχε την περίοδο της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Δεν υπήρχε στη βυζαντινή αυτοκρατορία – το Βυζάντιο, παρά τη γλώσσα του, ήταν μία ρωμαϊκή χριστιανική αυτοκρατορία. Επίσης στον πόλεμο της ανεξαρτησίας οι Έλληνες δεν πολέμησαν εναντίον των Τούρκων ως «Έλληνες» εναντίον «Τούρκων». Πολέμησαν ως Χριστιανοί εναντίον «μουσουλμάνων» -πολέμησαν ως Ρωμιοί, όχι ως «Έλληνες». Φυσικά μιλούσαν ελληνικά -αν και όχι όλοι τους. [ ] Διότι, όπως είπα προηγουμένως, όλα τα έθνη είναι σχετικά πρόσφατα και σχετικά τεχνητά δημιουργήματα. Αυτό ισχύει, όπως είπα, και για το ελληνικό έθνος, που δεν υπήρχε πριν από τον 19^ο αιώνα[1].

Μια ορισμένη «αγγλική σχολή» περί της φύσεως του ελληνικού έθνους διαπερνά όλα τα ιδεολογικά ρεύματα, από τον μαρξιστή Χομπσμπάουμ έως τον Μάνγκο: Το ελληνικό έθνος είναι δημιούργημα του ελληνικού κράτους, μετά την ίδρυση του τελευταίου, ούτε καν της Ελληνικής Επανάστασης – πόσο μάλλον του… Βυζαντίου, που ήταν απλώς μια «ρωμαϊκή χριστιανική αυτοκρατορία»!

Κάτω από τη σκιά των αντιλήψεων των Μάνγκο - Χομπσμπάουμ, και υπό την ηγεμονία των μαθητών και των οπαδών τους, διεξήχθη στα καθ’ ημάς και το «Δ΄ Διεθνές Συνέδριο Ιστορίας», που πραγματοποίησε το «Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών» του «Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών», κατά το 2002, με αντικείμενο την «Ιστοριογραφία της νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας, 1833-2002»[2].

Σε αυτό το Συνέδριο, ρητά ή υπόρρητα, βασικός πρωταγωνιστής – κατηγορούμενος υπήρξε ο… Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος· μαζί του, σε περίοπτη θέση στο εδώλιο, ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος, ο Σπυρίδων Λάμπρος, ο… Νίκος Σβορώνος, ο πρώτος ως ο θεμελιωτής της νεώτερης ελληνικής ιστοριογραφίας και οι λοιποί ως συνεχιστές της «εθνικιστικής ιστοριογραφίας».

Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης:

Με την Ιστορία του ελληνικού έθνους ο Παπαρρηγόπουλος συνετέλεσε σε μια πραγματική διανοητική επανάσταση, που έκτοτε φάνηκε να σφραγίζει οριστικά το περιεχόμενο της εθνικής αυτοσυνειδησίας. Η διανοητική αυτή επανάσταση συνέκειτο στην καθιέρωση της μελέτης του μεσαιωνικού ελληνισμού ως του κατ’ εξοχήν αντικειμένου ιστοριογραφικού ενδιαφέροντος για την ελληνική παιδεία και την ανάδειξη της έννοιας της τρίσημης συνέχειας του ελληνικού έθνους ως του θεμελιώδους αξιώματος της ελληνικής ιστορίας[3].

Η δε «παπαρρηγοπούλεια» αντίληψη της ιστορικής εξέλιξης επεξετάθη στο σύνολο των Ελλήνων ιστορικών και διανοουμένων:

Σοβαρή αμφισβήτηση της ιδέας του έθνους όπως την επεξεργάστηκε ο Παπαρρηγόπουλος δεν προήλθε ούτε από την ιστοριογραφία της αριστεράς. Η αριστερή διανόηση, με πρωτοπόρους τον Γεώργιο Σκληρό και τον Γιάννη Κορδάτο, εμπλούτισε την ιστοριογραφία με νέους προβληματισμούς κοινωνικού και οικονομικού χαρακτήρα, χωρίς να αμφισβητήσει το ερμηνευτικό πλαίσιο του Παπαρρηγόπουλου. Ο εθνικιστικός λαϊκισμός, από τον οποίο δεν μπόρεσε να χειραφετηθεί η αριστερά, προσέδωσε στη ρομαντική θεωρία κανονιστικό χαρακτήρα με γενικότερη απήχηση στην κοινωνία και τη διανοητική ζωή. [ ]

Το κανονιστικό πλαίσιο του εθνικού λόγου που καθιέρωσε το παπαρρηγοπούλειο σχήμα ως μια από τις θεμελιώδεις του παραδοχές υπήρξε κοινό σε κορυφαίους συντηρητικούς στοχαστές που εξέφρασαν με απόλυτη σοβαρότητα και συνοχή τη συμβατική αντίληψη του έθνους, όπως ο Κ. Τσάτσος ή ο Δ.Α. Ζακυθηνός, σε φιλελεύθερους που αναζητούσαν εναλλακτικούς τρόπους πνευματικής έκφρασης του ελληνισμού, όπως ο Γ. Θεοτοκάς, ο Γ. Σεφέρης και ο Ι.Θ. Κακριδής, και σε αριστερούς στοχαστές όπως ο Νίκος Βέης, ο Αλέξανδρος Σβώλος και ο Νίκος Σβορώνος. Θα μπορούσε δηλαδή να παρατηρηθεί ότι λόγω της επιβολής του παπαρρηγοπούλειου σχήματος ως κανονιστικού πλαισίου του ιστορικού αυτοπροσδιορισμού της ελληνικής κοινωνίας συντελέστηκε στην ελληνική παιδεία και ιδεολογία μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα από συγκριτικής σκοπιάς αλληλοπεριχώρηση εθνικισμού και  μαρξισμού ή ακριβέστερα εθνικισμού και αριστερής ιδεολογίας, που θα εξέπληττε ίσως αρκετούς ξένους μελετητές των αντίστοιχων ιδεολογικών ρευμάτων[4].

Η ταύτιση, λοιπόν, των αντιλήψεων των διανοουμένων της Αριστεράς, του φιλελεύθερου «Κέντρου» και της Δεξιάς, ως προς το ζήτημα της διαμόρφωσης του ελληνικού έθνους, είναι, για τον Π. Κ., συνέπεια της «επιβολής του παπαρρηγοπούλειου σχήματος ως κανονιστικού πλαισίου του ιστορικού αυτοπροσδιορισμού της ελληνικής κοινωνίας» και δεν οφείλεται στην προφανή αντιστοιχία αυτών των απόψεων με την ιστορική πραγματικότητα που, παρά τις αγεφύρωτες σε άλλα θέματα αντιθέσεις, υποχρέωσε όλους αυτούς τους διανοητές να συμφωνήσουν. Αυτή η αξιωματική τοποθέτηση εμπεριέχει δύο παραδοχές: πρώτον, ότι η διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης και, γιατί όχι, η ίδια η εθνική ταυτότητα είναι παράγωγη των «αφηγήσεων» των διανοουμένων περί έθνους, και, κατά δεύτερο λόγο, πως η κυρίαρχη αντίληψη για τη συνέχεια του ελληνικού έθνους και την ανάδυση του νεώτερου ελληνισμού στην ύστερη βυζαντινή εποχή είναι λανθασμένη.

Ο συγγραφέας εκφράζει την «απορία» του για την αλληλοπεριχώρηση «εθνικισμού» και μαρξισμού στην Ελλάδα· όμως η στοιχειωδέστερη επαφή με την ιστορία του 20^ού αι. θα κατεδείκνυε πως ο μαρξισμός στον αποικιακό και ημιαποικιακό χώρο -ή στις χώρες που αντιμετωπίζουν εθνικό ζήτημα, όπως συνέβη για όλες τις ευρωπαϊκές χώρες στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής-, διετύπωσε τη θεωρία των εθνικο-απελευθερωτικών κινημάτων, επιχειρώντας να συνδυάσει την κοινωνική με την εθνική διάσταση. Ο Π. Κιτρομηλίδης, παρότι κατάγεται από την Κύπρο, που για αιώνες, έως σήμερα, βιώνει την αποικιακή βία, μοιάζει να διαπορεί για μια «αλληλοπεριχώρηση», η οποία «θα εξέπληττε ίσως αρκετούς ξένους μελετητές των αντίστοιχων ιδεολογικών ρευμάτων». Τωόντι. Συνεχίζουμε ως προς τους στόχους της «νέας ιστορίας»:

Για να προσπελαστεί το υποθετικό ερώτημα εν σχέσει με το πώς θα μπο­ρούσε να συντελεστεί στην ελληνική ιστοριογραφία μια σοβαρή διαφοροποίηση από την κληρονομιά του Παπαρρηγόπουλου, πώς δηλαδή θα μπορούσε να βρεθεί μια νέα αφετηρία ιστορικού προβληματισμού που θα οδηγούσε πέρα από τη βαριά σκιά του έργου του, θα έπρεπε να τεθεί σε νέες βάσεις η θεώρηση της ιδέας του ελληνικού έθνους. Θα έπρεπε δηλαδή να μεταβληθούν τα δεδομένα σε ζητούμενα, με αντικείμενο την ανάδειξη της ιστορικότητας της ελληνικής εθνικής κοινότητας[5].

Οι διθύραμβοι για τη σημασία του έργου του Παπαρρηγόπουλου αποδεικνύονται κυριολεκτικώς «έπεα πτερόεντα». Διότι η «διαφοροποίηση» -δηλαδή η ουσιαστική του κατεδάφιση- από το έργο του, θα προϋπέθετε «να μεταβληθούν τα δεδομένα σε ζητούμενα»! Δηλαδή, το έργο του Παπαρρηγόπουλου, του Βακαλόπουλου ( το οποίο επίσης χαρακτηρίζει «μνημειώδες»[6] ο Κιτρομηλίδης), ή οι δεκαέξι τόμοι της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους (1970-2000) της «Εκδοτικής Αθηνών», «το σημαντικότερο ιστοριογραφικό εγχείρημα στην Ελλάδα κατά τον εικοστό αιώνα»[7], το έργο του Κουκουλέ, του Κρουμπάχερ, του Ζακυθηνού, του Βέη, του Σβορώνου, δεν υποστηρίζουν τη συνέχεια του ελληνισμού επειδή σε αυτή κατέληξαν διερευνώντας την Ιστορία, αλλά εκκινώντας από «ιδεολογικές παραδοχές». Αντίθετα δε, οι μόνοι που «θητεύουν στην υπηρεσία της επιστήμης»[8] είναι οι συγγραφείς τομιδίων και λιβέλων που δεν αναφέρονται στα ίδια τα ιστορικά γεγονότα, αλλά στις ιδεολογικές καταβολές αυτών που τα μελέτησαν!

Η ανάλυση των ιδεολογικών προϋποθέσεων και των νοοτροπιών που διαμόρφωσαν το περιρρέον κλίμα υπό το οποίο έδρασαν ιστορικοί, διανοούμενοι και πολιτικοί, προφανώς έχει νόημα και ιστορικό ενδιαφέρον. Έτσι, η υπογράμμιση των συντεταγμένων της ιδεολογίας του Παπαρρηγόπουλου, με βάση τη συγκυρία, την κοινωνική του προέλευση, την προσωπική του διαδρομή και άλλα, είναι απαραίτητη, διότι όλα αυτά αντανακλώνται και διηθούνται στο έργο του. Όμως η ύπαρξη ή όχι της ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού δεν θα κριθεί από τις ταξικές προκαταλήψεις του ιστορικού, αλλά από το κατά πόσον αυτή αναδεικνύεται από τη μελέτη της Ιστορίας, όχι πλέον ενός αλλά εκατοντάδων ιστορικών, Ελλήνων και ξένων. Κατά τον ίδιο τρόπο που οι άνθρωποι, παρά τις αντιθέσεις τους, κατορθώνουν να συμφωνήσουν γύρω από ένα σύνολο παραδοχών, που επιτρέπουν τη συγκρότηση της κοινωνίας, το ίδιο ισχύει και με την Ιστορία. Η Επανάσταση του ’21 εστράφη κατά των Οθωμανών με αίτημα την απελευθέρωση των Ελλήνων. Υπάρχουν ποικίλες ερμηνείες και επί μέρους φωτισμοί σε κάθε ιστορική εποχή, αναδεικνύοντας διαφορετικές όψεις του ιστορικού φαινομένου, ωστόσο το ίδιο δεν αμφισβητείται στις βασικές του προκείμενες.

Κατά τον ίδιο τρόπο -διότι έχουν επισωρευτεί αναρίθμητα στοιχεία από όλα τα πιθανά ερευνητικά πεδία- κανένας σοβαρός επιστήμονας δεν μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός πως ο νεώτερος ελληνισμός αρχίζει να διαμορφώνεται μετά τον 11^ο αιώνα και πως το ύστερο βυζαντινό κράτος αποτελεί την πρώτη κρατική έκφρασή του. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την αποικιακή σχέση μεταξύ Λατίνων και Βυζαντινών. Μπορεί να δώσει διαφορετικές ερμηνείες σε όλα αυτά και να επισημάνει πως ο ένας ή ο άλλος ιστορικός τονίζει ορισμένα στοιχεία ενώ υποβαθμίζει άλλα. Αλλά δεν μπορεί να αρνηθεί τα ίδια τα γεγονότα. Και όμως, για τον Σπύρο Καράβα, «ο Παπαρρηγόπουλος αγωνιά για το έθνος του, για το έθνος κράτος που οραματίστηκε και ο ίδιος το προίκισε με τρεις χιλιάδες χρόνια ιστορικού βίου»[9]. Ο εισηγητής δεν επιθυμεί να αποδείξει εάν είναι εσφαλμένη ή όχι η αντίληψη της «συνέχειας», αλλά θεωρεί δεδομένο τον «εθνικιστικό» της χαρακτήρα – και πώς αλλιώς θα μπορούσε να συμβαίνει, αφού υποστηρίζει τη… συνέχεια του ελληνισμού! Ένας άλλος εισηγητής, ο Γιάννης Κουμπουρλής υπήρξε μέλος, «με την ιδιότητα του προέδρου, στην παρακρατική-παραστρατιωτική οργάνωση “Εθνική Άμυνα” όσο και στο ημιεπίσημο όργανο της ελληνικής πολιτιστικής προπαγάνδας, το “Σύλλογο προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων”»[10]. Μια και ο Παπαρρηγόπουλος ήταν «παρακρατικός», δηλαδή επεδίωκε την απελευθέρωση του αλύτρωτου ελληνισμού, και συμμετείχε σε «Σύλλογο προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων» (sic), τι χρείαν έχουμε να αποδείξουμε πως η αντίληψή του για το ελληνικό έθνος ήταν σφαλερή;

Προφανώς, και η σχετική εισήγηση του καθηγητή Αντώνη Λιάκου δεν μπορούσε παρά να αφορά «Το ζήτημα της “συνέχειας” στην ελληνική ιστοριογραφία». Για να καταδείξει την κυριαρχία της αντίληψης της «συνέχειας» σε όλο το φάσμα των Ελλήνων ιστορικών και διανοητών, αναφέρεται και στον Κ.Θ. Δημαρά:

Το δεύτερο ανήκει στον Κ. Θ. Δημαρά (1904-1992). Η τελευταία φράση της Ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (η οποία έγινε ανάρπαστη όταν εκδόθηκε το 1948-49) είναι: «Η Ελλάδα, έννοια απόλυτη, όχι στατική, χαρακτηρίζεται από την αδιάκοπη ανανέωση μιας προαιώνιας παράδοσης». Στον πρόλογο του ίδιου έργου ο Δημαράς μιλά για «ελληνική φυλή» που έχει σταθερά χαρακτηριστικά, από τον καιρό του Αριστοτέλη. Αν μείνουμε στη στάθμη των δηλώσεων αυτών, καθόλου δεν φαίνεται να μετακινήθηκε η ελληνική διανόηση από τον καιρό του Παπαρρηγόπουλου και του Λάμπρου[11].

Μετά τον Παπαρρηγόπουλο, λοιπόν, ακολουθεί ο θεωρούμενος ως θεμελιωτής της αντίληψης περί ελληνικού Διαφωτισμού, και των ανάλογων σπουδών, ο Κ.Θ. Δημαράς -στον οποίο, εξ άλλου, θήτευσαν πολλοί από εκείνους που εν συνεχεία απέρριψαν την ουσία του έργου του. Ο Α. Λιάκος θα μπορούσε να αναφέρει επίσης την απόφανση του Δημαρά πως «μετά το 1261 μπορούμε να πούμε ότι Βυζάντιο και Ελλάδα συμπίπτουν»[12]. Πολύ επιβλαβέστερη δε, για τον Α. Λιάκο, υπήρξε δε η επίδραση των λογοτεχνών και καλλιτεχνών οι οποίοι «αισθητικοποίησαν» τις εθνικές «συνέχειες»:

Η πρώτη εκφράζεται με τα δοκίμια του Γιώργου Σεφέρη (1900-1971) (για τον Ερωτόκριτο και τον Κάλβο), του Οδυσσέα Ελύτη (1911-1996) (Θεόφιλος συνδέεται γενετικά με εκείνες τις απόψεις (Καγιαλής[14], Γαβριηλίδης[15], κ.λπ.)  που επιχειρούν να χαρακτηρίσουν «φασίστες» ή «εθνικιστές» τον Εγγονόπουλο, τον Ελύτη, τον Σεφέρη, τον Ρίτσο ή τον… Θεοδωράκη[16]. Και για να μη μένει καμία αμφιβολία:

Η ανάδειξη της Αντιγόνης ως συμβόλου αντίστασης της Αριστεράς στον Κρέοντα του μετεμφυλιακού κράτους και η ταύτιση με τον Μακρυγιάννη στα απομνημονεύματα των αγωνιστών της Αντίστασης υπήρξαν οι αποτελεσματικότεροι τρόποι εγγραφής της Αριστεράς σ’ αυτό το ηγεμονικό σχήμα ιστορίας, μαζί βέβαια με την ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, τον μουσικό βυζαντινισμό του Μίκη Θεοδωράκη και τη θεωρία του Νίκου Σβορώνου ότι το αντιστασιακό πνεύμα αποτελεί ενοποιητικό στοιχείο της ελληνικής συνέχειας. [ ] Η Αντιγόνη, από σύμβολο αντίστασης στην τυραννία, έγινε η πρωτότοκος που αντιστεκόταν[17].

Πώς όμως κατέστη δυνατή η «τομή» την οποία εκπροσωπεί η «νέα ιστορία»; Ποια είναι η γενεαλογία της; Δύο είναι οι πηγές της, μας πληροφορεί ο Α. Λ.: «Το ταξίδι θα αρχίσει αναπάντεχα από την Αμερική, το 1962», όταν ο… Ρόμιλυ Τζένκινς «αμφισβήτησε τη συνάφεια του Βυζαντίου με την ελληνική Αρχαιότητα» και θα συνεχιστεί με τον Σύριλ Μάνγκο, στο κείμενο του 1964, που προαναφέραμε, όπου έθετε «στο στόχαστρο τη σχέση του Νέου Ελληνισμού με το Βυζάντιο», υποστηρίζοντας πως «όχι συνέχεια αλλά ασυνέχεια υπάρχει ανάμεσα στο Βυζάντιο και στη νεώτερη Ελλάδα»[18]. Καθόλου «αναπάντεχα», λοιπόν, δύο Βρετανοί βυζαντινολόγοι, που αντικρούστηκαν από δεκάδες αν όχι εκατοντάδες συναδέλφους τους, διακήρυξαν πως το Βυζάντιο δεν έχει καμία σχέση με την αρχαία και τη νέα Ελλάδα. Αυτό, γράφει ο Α. Λ., υπήρξε το έναυσμα. Η δεύτερη, η «εσωτερική», αιτία υπήρξε το γεγονός πως ο Κ.Θ. Δημαράς, ανεπίγνωστα και παρά τις εμμονές του περί συνέχειας του ελληνισμού και τις φυλετικές αντιλήψεις του, διέπραξε το «σφάλμα» να εγκαινιάσει τις «νεοελληνικές σπουδές» ως επιστημονικό αντικείμενο διαχωρισμένο από τις βυζαντινές σπουδές.

Αλλά από τον Δημαρά και εξής οι νεοελληνικές σπουδές αυτονομούνται και δεν αποτελούν απλώς «μεταβυζαντινές σπουδές». Η αυτονόμηση αυτή είχε όμως δύο συνέπειες στην αναδιάταξη του ιστορικού χρόνου. [ ] Η δυναμική που εκλύθηκε από την τομή στα μέσα του 18^ου αιώνα, έστω και αν δεν είχε συνειδητοποιηθεί πλήρως από τον Δημαρά όταν την επιχειρούσε, άνοιξε προς το πεδίο της αναφοράς στη δημιουργία εθνικής συνείδησης και προς τη σύνδεσή της με το Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση, δηλαδή προς τις αντίστοιχες διαδικασίες στη Δυτική Ευρώπη. Η τομή ανάμεσα σε μια περίοδο που η συνείδηση ήταν κυρίως θρησκευτική και σε μια που ήταν εθνική προκάλεσε μια γενικότερη αναθεώρηση του σχήματος εκείνου που ήθελε την εμφάνιση του νεο-ελληνισμού στον 13^ο αιώνα, και επομένως έβλεπε εξαρχής στην ιστορία της Τουρκοκρατίας, αλλά και της Βενετοκρατίας, τα φανερώματα του εθνικο-απελευθερωτικού πνεύματος. Βασικοί υποστηρικτές αυτής της άποψης ήταν ο Απ. Βακαλόπουλος (1909-2000), αλλά και ο Μαν. Μανούσακας (1914-2003), ο Ιωάννης Χασιώτης και η πλειοψηφία σχεδόν των βυζαντινολόγων [Ζακυθηνός, Ε. Γλύκατζη-Αρβελέρ, αλλά και Νίκος Σβορώνος (1911-1989)][19].

Ο Δημαράς συνέχισε να υποστηρίζει μέχρι το τέλος της ζωής του, το 1992, τις αρχικές του διατυπώσεις, και η Ιστορία του τις περιλαμβάνει και σήμερα, παρά τις πολυάριθμες επανεκδόσεις και τις αναθεωρήσεις στις οποίες την είχε υποβάλει ο συγγραφέας, επομένως είχε μάλλον «πλήρη συνείδηση» για τους λόγους της «εμμονής» του. Οι «νεοελληνιστές» Βακαλόπουλος, Μανούσακας, Χασιώτης εμφορούνταν από τις ίδιες αντιλήψεις, – ομοίως και ο «νεοελληνιστής» Ν. Σβορώνος. Ωστόσο, η «πανουργία της Ιστορίας», δηλαδή η ισχύς των κρατικών και υπερεθνικών οργανισμών, που είχαν θέσει «στο στόχαστρο» την εθνική ακαμψία των υποτελών, μετέβαλε τους μαθητές των «εθνικιστών» νεοελληνιστών σε αντιπάλους των διδασκάλων τους! Οι «μαθητές» του Δημαρά και του Σβορώνου, μετά τη δεκαετία του 1990, στα πλαίσια του «μεταμοντερνισμού», εγκαταλείπουν πλέον κάθε επιστημονική αναφορά στα ίδια τα γεγονότα και εν τέλει στρέφονται και ενάντια στους «δασκάλους» τους. Ας δούμε πώς περιγράφει ο ίδιος ο Λιάκος την ανάπτυξη του «ρεύματος»:

Στη μεταπολιτευτική περίοδο, και κυρίως στη δεκαετία του 1980, οι τάσεις αυτονόμησης της νεοελληνικής ιστορίας παγιώθηκαν μαζί με τη νέα ιστορία. Σ’ αυτό το πλαίσιο, που έφερε στη σκηνή τη μελέτη του 19ου αιώνα, αντικείμενο πλέον των σπουδών έγινε ο τρόπος και οι αρμοί της κατασκευής του σχήματος της ελληνικής ιστορίας. [ ] Οι συνέχειες ήταν πλέον ζήτημα μελέτης της νεοελληνικής ιδεολογίας[20].

Οι «συνέχειες» δεν αποτελούν πλέον αντικείμενο μελέτης της ιστορίας, διότι σε αυτό το πεδίο η παραγωγή της «νέας ιστορίας» αγγίζει τα όρια του αστεϊσμού, αλλά «ζήτημα μελέτης της νεοελληνικής ιδεολογίας»! Επομένως, όχι αντιπαράθεση με τον Παπαρρηγόπουλο, τον Δημαρά, τον Βακαλόπουλο ή τον Σβορώνο, ως προς τα ιστορικά γεγονότα επί των οποίων θεμελιώνουν το σχήμα της συνέχειας, αλλά κριτική της διαμόρφωσης της ιδεολογίας τους – «της νεοελληνικής ιδεολογίας». Η συνέχεια είναι αποκαλυπτική: Στο πλαίσιο του «ανανεωμένου εθνικισμού» της δεκαετίας του 1990, η «κοινότητα των ιστορικών βρέθηκε στην αντιπολίτευση και σε ένα αυξανόμενο χάσμα με το κοινό περί ιστορίας αίσθημα»[21]. Ποτέ άλλοτε δεν διατυπώθηκε με τέτοια ευκρίνεια -ή ίσως και κυνισμό- η παραδοχή ορισμένων μελών της διανόησης πως βρίσκονται σε ευθεία αντιπαράθεση με «το κοινό αίσθημα», το οποίο επιχειρούν συστηματικά να αλώσουν και να αλλοιώσουν. Ωστόσο, η «νέα ιστορία» ήταν ισχυρή, παρά την απομόνωσή της, διότι διέθετε συμμαχίες ή, με τους όρους του συγγραφέα, «εκλεκτικές συγγένειες»:

Στην ίδια δεκαετία οι ιστορικές σπουδές πέρασαν κάτω από έναν καινούριο αστερισμό εκλεκτικών συγγενειών. Η πρώτη είναι πολιτική και αφορά στη γενικότερη έμφαση στα πολιτισμικά δικαιώματα και στις μειονότητες εντός και εκτός συνόρων, στην έμφαση στην πολιτισμική ιστορία και στη δια-εθνική επικοινωνία. Η δεύτερη είναι επιστημολογική και αφορά στις εξελίξεις στην κοινωνική θεωρία, την εμπέδωση της έννοιας της «κατασκευής», την επιρροή της «γλωσσικής στροφής», τον αναστοχασμό των ιστορικών σπουδών, τη μαθητεία στις θεωρίες για την κατασκευή του έθνους, ή για το έθνος ως φαντασιακή κοινότητα. [ ] Η τρίτη είναι η επανεμφάνιση του ενδιαφέροντος για την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Στη θέση της Τουρκοκρατίας μπήκε η πολυεθνική Οθωμανική Αυτοκρατορία, στη θέση της Βενετοκρατίας η ελληνοβενετική Ανατολή». Προφανώς δε, σε ένα ευρύτερο πλανητικό πεδίο, όχι αγγλική αποικιοκρατία αλλά αφρικανο-αγγλική ταυτότητα, όχι αμερικανοκρατία αλλά η «Αυτοκρατορία» του Φουκουγιάμα και του… Τόνι Νέγκρι. Η λανθάνουσα γλώσσα του μεταμοντερνισμού συνεχίζει: «η έμφαση στις πολιτισμικές προσμίξεις περιθωριοποίησε τις δομές εξουσίας». Οι δομές εξουσίας περιθωριοποιούνται, όχι διότι ήταν εσφαλμένη η εμμονή σε αυτές, ούτε διότι, έστω, υποχωρούν έναντι των «πολιτισμικών προσμίξεων», αλλά διότι, όπως αναγνωρίζει ο ίδιος ο Λιάκος, τις έβαλε σε δεύτερο πλάνο η «έμφαση» των «νέων ιστορικών» στις πολιτισμικές προσμίξεις. Το 1204 και το 1453 «υπεχώρησε» απέναντι στα «φραγκοχιώτικα» και τα ντολμαδάκια γιαλαντζί. Και ποιο στοιχείο συνέχει αυτή τη νέα αυτοκρατορική και παγκοσμιοποιητική ιδεολογία που θριαμβεύει με τη «νέα ιστορία» στην Ελλάδα; Μα, προφανώς, το ότι αναιρεί τη λογική της «συνέχειας», ως τον «καταστατικό μύθο της κατασκευής του έθνους». Το ελληνικό έθνος είναι μια «κατασκευή» και όχι βέβαια ένα υπαρκτό ιστορικό υποκείμενο. Γι’ αυτό πρέπει να πληγεί στην καταστατική του αρχή, την ιστορική του συνέχεια.

Στο ίδιο Συνέδριο, ευτυχώς, ακούστηκαν και ορισμένες φωνές που αντιπαρατέθηκαν σε αυτό τον κυρίαρχο λόγο. Ανάμεσά τους και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης Νίκος Χατζηνικολάου, που, παρ’ ότι είχε θητεύει και ο ίδιος στην «καταγγελία του εθνικισμού» -αναφερθήκαμε εξ άλλου στον τρόπο που χειρίστηκε το θέμα των βυζαντινών καταβολών του Θεοτοκόπουλου-, απορρίπτει τη μεταβολή του αριστερού «αντιεθνικισμού» σε παγκοσμιοποιητικό ιδεολόγημα:

Το ερώτημα είναι: μπορεί η κριτική στον εθνικισμό να είναι αποτελεσματική και πώς; Σίγουρα όχι από τη θέση ότι τελικά όλα είναι υποκειμενικές κατασκευές, constructions, inventions των μελετητών του 19^ου αιώνα ή δικές μας: αυτή είναι η νέα μόδα που μας ήρθε από την Αμερική και σαρώνει την Ευρώπη. [ ] Σίγουρα ο ρόλος της ιδεολογίας ήταν πάντοτε τεράστιος. Αλλά υπάρχει και η πραγματικότητα. Όχι μόνο η πραγματικότητα της ιδεολογίας αλλά και η άλλη: η φύση και η κοινωνία, οι θεσμοί και οι πληθυσμοί. Αυτά δεν είναι inventions κανενός, αλλά ιστορικά προϊόντα που διαμορφώνονται με την πάροδο αιώνων, μερικές φορές χιλιετηρίδων. Ο νέος αγνωστικισμός τείνει να μας πει ότι τίποτα δεν υπάρχει αντικειμενικά, ανεξάρτητα από εμάς. Το ότι παρόμοιες απόψεις υποστηρίζουν και πρώην ή νυν αριστεροί είναι βέβαια μια θλιβερή διαπίστωση. Πρώτα γιατί είναι οδυνηρό να βλέπεις τους ανθρώπους να αλλάζουν ιδεολογίες σαν τα πουκάμισα, να τρέχουν πίσω από την εξουσία και να εγκαταλείπουν σαν τα ποντίκια ένα καράβι όταν νομίζουν πως βυθίζεται. Αλλά οδυνηρό επίσης, και βέβαια περισσότερο, είναι το να διαπιστώνει κανείς τη σταθερή πρόοδο που κάνει στον χώρο της επιστήμης και της ιδεολογίας η προπαγάνδα εκείνων οι οποίοι μεθοδεύουν την καθυπόταξή μας στο δικό τους σύστημα.  [ ]

Το μέτωπο κατά του εθνικισμού πάντως παραμένει ευάλωτο όσο ορισμένοι αντίπαλοί του συνεχίζουν να πιπιλίζουν την καραμέλα των «φαντασιακών κοινοτήτων» και αρνούνται να αναγνωρίσουν το βάρος της ιστορίας, τη διαμόρφωση πραγματικών κοινοτήτων στη διάρκεια του χρόνου.

Θα ήταν αυτοκτονία να κλείσουμε τα μάτια μπροστά στις πιέσεις που δεχόμαστε, τόσο εμείς όσο και το σύνολο της Ευρώπης και του κόσμου, από μια μεγάλη δύναμη, τον «αμερικανικό ιμπεριαλισμό», [ ] ο οποίος ως έναν από τους πρωταρχικούς στόχους του έχει να τσακίσει όλα τα σύνολα που θα μπορούσαν να προβάλουν αντίσταση στις βλέψεις του. Να τα αποσυνθέσει, για να μείνουν πια μόνον άτομα που θα περιορίζονται στο να καταναλώνουν. [ ]

Το πώς θα μπορέσουμε να δράσουμε αποτελεσματικά κατά του εθνικισμού όταν ορισμένοι από τους αντιπάλους του από τη μία πλευρά ασκούν οξύτατη κριτική στον ίδιο (με ενδιαφέρουσα εξαίρεση τον αμερικανικό και τον εβραϊκό εθνικισμό, οι οποίοι είναι στο απυρόβλητο), από την άλλη αμφισβητούν την ίδια την ύπαρξη των εθνικών κοινοτήτων, συμβάλλοντας μ’ αυτόν τον τρόπο στην ανάπτυξη των εθνικιστικών κινημάτων, είναι, ένα ερώτημα στο οποίο δεν μπορεί να δοθεί εύκολα απάντη­ση[23].

Νομίζω πως ήδη επιμείναμε αρκετά σε ένα «ρεύμα» που έχει προσφέρει τόσο λίγα πράγματα στη μελέτη της ιστορίας. Επειδή όμως, δυστυχώς, έχει συμβάλει τα μάλα στη συσκότισή της, και κατά μία ηροστράτεια λογική, κυριαρχεί σήμερα στον ακαδημαϊκό χώρο, υποχρεωθήκαμε να καταδείξουμε μερικούς από τους μηχανισμούς με τους οποίους το αντιβυζαντινό ιδεολόγημα των Τζένκινς και Μάνγκο μεταφυτεύθηκε στη σύγχρονη Ελλάδα.

To παρόν αποτελεί απόσπασμα από το βιβλίο του συγγραφέα, 1204…

Δημοσιεύτηκε στο 62ο τεύχος (11-12/06-01/07) του Περιοδικού Άρδην.

[1] «Μύθος η συνέχεια 3.000 χρόνων ελληνικού “έθνους”». Συνέντευξη του Έρικ Χομπσμπάουμ στον Τάκη Μίχα, Ελευθεροτυπία, 27/3/1995. Βλ. την κριτική παρουσίαση των απόψεων του Χομπσμπάουμ και των Ελλήνων οπαδών του, στο Γ. Κοντογιώργης, Έθνος και εκσυγχρονιστική νεωτερικότητα: ο ελληνισμός ως έθνος κοσμοσύστημα, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2006.

[2] Οι ανακοινώσεις του Συνεδρίου, που διεξήχθη στις 29/10 – 2/11/2002, σε δύο ογκώδεις τόμους του: Π. Κιτρομηλίδης - Τρ. Σκλαβενίτης (επιμ.), Ιστοριογραφία…, ό.π.

[3] Πασχάλης Κιτρομηλίδης, «Η ιδέα του έθνους και της εθνικής κοινότητας στην ελληνική ιστοριογραφία», στο Κιτρομηλίδης - Σκλαβενίτης, ό.π., σ. 39.

[4] Π. Κιτρομηλίδης, ό.π., σσ. 42-44.

[5] Π. Κιτρομηλίδης, ό.π., σ. 42.

[6] Π. Κιτρομηλίδης, ό.π., σ. 42.

[7] Π. Κιτρομηλίδης, ό.π., σ. 44.

[8] Π. Κιτρομηλίδης, ό.π., σ. 50.

[9] Σταύρος Καράβας, «Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος και οι εθνικές διεκδικήσεις», στο Κιτρομηλίδης - Σκλαβενίτης, ό.π., σ. 162.

[10] Γιάννης Κουμπουρλής, «Όταν οι ιστορικοί μιλούν για τον εαυτό τους: Ο ρόλος του εθνικού ιστορικού στους πρωτοπόρους της ελληνικής εθνικής σχολής», στο Κιτρομηλίδης - Σκλαβενίτης, ό.π., σ. 85.

[11] Αντ. Λιάκος, «Το ζήτημα της “συνέχειας” στην ελληνική ιστοριογραφία», στο Κιτρομηλίδης - Σκλαβενίτης, ό.π., σ. 59.

[12] Κ.Θ. Δημαράς, Ιστορία …, ό.π., σ. ια΄.

[13] Α. Λιάκος, ό.π., σ. 59.

[14] Τάκης Καγιαλής, «Μοντερνισμός και πρωτοπορία: Η πολιτική ταυτότητα του “ελληνικού υπερρεαλισμού”», Εντευκτήριο, τ. 39, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 75.

[15] Άκης Γαβριηλίδης, Η αθεράπευτη νεκροφιλία του ριζοσπαστικού πατριωτισμού, εκδ. Futura, Αθήνα 2006.

[16] Βλ. Δ. Γληνός, Γ. Σκληρός, Ίων Δραγούμης, εισαγωγή Γ. Καραμπελιάς, Η Αριστερά, ό.π., σ. 60.

[18] Α. Λιάκος, ό.π., σ. 56.

[19] Α. Λιάκος, ό.π., σ. 61.

[20] Α. Λιάκος, ό.π., σ. 62.

[21] Α. Λιάκος, ό.π., σ. 62.

[22] Α. Λιάκος, ό.π., σ. 63.

[23] Νίκος Χατζηνικολάου, «Διαμορφώνοντας την πολιτιστική παράδοση: Ιστορικές τάσεις και ιδεολογίες», στο Κιτρομηλίδης - Σκλαβενίτης, ό.π., σσ. 391-393.